Arthur Currie

Sir Arthur Currie był jedynym dowódcą korpusu na froncie zachodnim, który nie był zawodowym żołnierzem. Zaczynał w 1897 roku jako szeregowy kanonier w kanadyjskiej milicji, a w czerwcu 1917 roku jako pierwszy Kanadyjczyk objął dowództwo Korpusu Kanadyjskiego, jednej z najlepszych formacji całej armii brytyjskiej. Poprowadził ją pod wzgórze 70 i Passchendaele, a w ostatnich stu dniach wojny od Amiens przez linię Drocourt–Quéant, Canal du Nord, Cambrai i Valenciennes aż do Mons. Powtarzał, że za zwycięstwo trzeba płacić pociskami, a nie życiem żołnierzy. Kanadyjscy historycy, między innymi Pierre Berton i Jack Granatstein, uważają go za najwybitniejszego dowódcę w dziejach swojego kraju. Za życia był jednak postacią sporną, a jego życiorys obciąża przedwojenne sprzeniewierzenie pieniędzy pułku.

Przed wojną

Urodził się 5 grudnia 1875 roku na farmie koło wsi Napperton w Ontario, na zachód od Strathroy, jako trzecie z ośmiorga dzieci. Jego dziadkowie przybyli z Irlandii i zmienili nazwisko Corrigan na Curry, a on sam w 1897 roku zaczął pisać się Currie. Po śmierci ojca nie mógł studiować prawa ani medycyny. W 1894 roku, po kłótni z nauczycielem, wyjechał do Kolumbii Brytyjskiej, gdzie uczył w szkołach w Saanich i Victorii. W 1900 roku został agentem ubezpieczeniowym, a później handlował nieruchomościami. W 1901 roku ożenił się z Lucy Chaworth-Musters.

W maju 1897 roku wstąpił do 5 Pułku Artylerii Polowej milicji jako kanonier. Traktował służbę bardzo poważnie: kończył wszystkie dostępne kursy, sprowadzał z Londynu podręczniki i był znakomitym strzelcem. Przeszedł wszystkie szczeble, aż w 1909 roku objął dowództwo pułku. Gdy w 1912 roku załamał się boom na rynku nieruchomości w Victorii, popadł w długi. W 1913 roku przyjął dowództwo nowego pułku szkockiego, 50 Gordon Highlanders of Canada. Pod koniec lipca 1914 roku dostał od ministerstwa milicji ponad 10 tysięcy dolarów na mundury dla pułku i przeznaczył je na spłatę własnych długów. Tę sprawę udało się ukryć na wiele lat.

Druga bitwa pod Ypres

Po wybuchu wojny minister milicji Sam Hughes, za namową swojego syna Garneta, przyjaciela Curriego, powierzył mu 2 Brygadę 1 Dywizji Kanadyjskiej. Po zimie spędzonej na szkoleniu w Anglii dywizja w lutym 1915 roku przybyła do Francji, a w kwietniu weszła do łuku Ypres. 22 kwietnia Niemcy użyli chloru i rozpoczęła się druga bitwa pod Ypres. W walkach o grzbiet Gravenstafel i pod St. Julien brygada Curriego trzymała odcinek na wschód od wsi Sint-Juliaan. 24 kwietnia sąsiednia 3 Brygada generała Richarda Turnera, źle zrozumiawszy rozkazy, cofnęła się i odsłoniła jego lewe skrzydło. Currie, którego kwatera została zagazowana, a potem spłonęła, poszedł osobiście na tyły szukać brytyjskich posiłków.

Po wojnie brytyjski historyk oficjalny James Edmonds zarzucił mu, że wydał przedwcześnie rozkaz odwrotu i opuścił swoje wojska. Currie i kanadyjski historyk oficjalny Archer Fortescue Duguid ostro się bronili, a późniejsi badacze, jak Tim Travers, uznali ocenę Edmondsa za niesprawiedliwą. Po bitwie Currie awansował na generała majora, a w maju jego brygada walczyła jeszcze pod Festubert. We wrześniu 1915 roku objął całą 1 Dywizję Kanadyjską.

Dowódca dywizji

W 1916 roku 1 Dywizja walczyła pod Ypres, gdzie w czerwcu pomagała odbić Mount Sorrel, a jesienią nad Sommą, między innymi na grzbiecie Thiepval i w walkach o okop Regina na wzgórzach nad Ancre. Currie zyskał opinię mistrza starannie przygotowanego natarcia na ograniczony cel. Popadł przy tym w konflikt z rodziną Hughesów, bo nie chciał dać dywizji Garnetowi Hughesowi, którego pod Ypres widział w akcji i uważał za niekompetentnego. Sam Hughes stał się odtąd jego zawziętym wrogiem.

Zimą 1916 roku dowódca Korpusu Kanadyjskiego, generał Julian Byng, polecił Curriemu zbadać lekcje z Sommy. W styczniu 1917 roku Currie wziął udział w wykładach, w których Francuzi opowiadali o swoich udanych natarciach pod Verdun. Wypytywał nie tylko starszych oficerów, ale też dowódców kompanii i plutonów, i porównywał ich relacje. Od 20 stycznia wygłaszał wykłady dla sztabów korpusu i dywizji. Jego wnioski przyczyniły się do przebudowy kanadyjskiego plutonu w samodzielny zespół z karabinem maszynowym, granatnikami i strzelcami. 9 kwietnia 1917 roku jego 1 Dywizja nacierała na prawym skrzydle korpusu, na najszerszym odcinku grzbietu Vimy, i zdobyła wszystkie cele. Pod koniec kwietnia i na początku maja walczyła jeszcze pod Arleux i nad Scarpe.

Dowódca korpusu: wzgórze 70 i Passchendaele

Gdy Byng objął 3 Armię, 9 czerwca 1917 roku Currie przejął Korpus Kanadyjski i awansował na generała porucznika. Kilka dni wcześniej król nadał mu tytuł szlachecki. Akurat wtedy dowiedział się, że rząd w Ottawie wie o sprawie pieniędzy pułku. By uniknąć skandalu, pożyczył pieniądze od dwóch podwładnych generałów i spłacił dług. Nominacja Kanadyjczyka była dla rządu Roberta Bordena ważnym argumentem w kampanii na rzecz wprowadzenia poboru.

W lipcu dowódca 1 Armii, generał Henry Horne, kazał mu zdobyć Lens. Currie uznał rozkaz za błędny i przekonał przełożonych, by zamiast zrujnowanego miasta zdobyć panujące nad nim wzgórze 70. Liczył, że Niemcy będą musieli je odbijać i wpadną pod ogień kanadyjskiej artylerii. 15 sierpnia Kanadyjczycy zdobyli szczyt w kilkadziesiąt minut i w ciągu trzech dni odparli według Curriego 21 kontrataków. Późniejsze natarcia na samo Lens były natomiast pośpieszne i źle przygotowane.

W październiku Haig powierzył mu dokończenie trzeciej bitwy pod Ypres i zdobycie Passchendaele. Currie protestował, przewidując 16 tysięcy zabitych i rannych, ale wykonał rozkaz, żądając czasu na budowę dróg, przesunięcie artylerii i staranne przygotowanie. W drugiej bitwie pod Passchendaele korpus w czterech natarciach, od 26 października do 10 listopada, zdobył ruiny wsi i grzbiet. Stracił według kanadyjskiej historii oficjalnej 15 654 ludzi, niemal dokładnie tyle, ile przewidział Currie.

1918: sto dni Kanadyjczyków

Na początku 1918 roku proponowano przebudować korpus na wzór brytyjski, z mniejszymi brygadami i większą liczbą słabszych dywizji, a nawet włączyć do niego bataliony amerykańskie. Currie sprzeciwił się tym planom. Zamiast tworzyć nowe dywizje, wzmocnił istniejące: stojącą w Anglii 5 Dywizję rozwiązano, a jej żołnierze uzupełnili bataliony we Francji, które dostały dodatkowych ludzi. Korpus otrzymał też własne brygady saperów i bataliony karabinów maszynowych. W czasie niemieckiej ofensywy wiosennej bronił też zasady, by jego dywizji nie rozdzielano między brytyjskie korpusy, co ściągnęło na niego zarzuty o egoizm, ale sprawiło, że latem korpus był wypoczęty i w komplecie.

Na początku sierpnia korpus w tajemnicy przerzucono spod Arras pod Amiens, a dwa bataliony i radiostację wysłano do Flandrii, by zmylić Niemców. 8 sierpnia Kanadyjczycy na prawym skrzydle 4 Armii posunęli się pod Amiens nawet o 13 kilometrów. Potem korpus wrócił pod Arras, gdzie nad Scarpe i 2 września przełamał linię Drocourt–Quéant, co Currie uważał za największe zwycięstwo korpusu. 27 września przeprowadził swoją najśmielszą operację: przeprawę czterech dywizji przez suchy odcinek Canal du Nord, na froncie szerokim zaledwie na dwa i pół kilometra, po której wojska rozwinęły się wachlarzem i zdobyły las Bourlon. 9 października Kanadyjczycy weszli do Cambrai, 1 listopada zdobyli wzgórze Mont Houy pod Valenciennes, a rankiem 11 listopada odbili Mons, gdzie w sierpniu 1914 roku Brytyjczycy zaczęli wojnę. W ciągu stu dni korpus stoczył zwycięskie bitwy z kilkudziesięcioma dywizjami niemieckimi, ale stracił ponad 45 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, najwięcej w tak krótkim czasie w swojej historii.

Po wojnie

Do kraju Currie wrócił w sierpniu 1919 roku. Nikt nie witał go w porcie, a w parlamencie przyjęto go chłodno. Sam Hughes nazywał go w Izbie Gmin rzeźnikiem, który dla własnej chwały wysyłał ludzi na śmierć, zwłaszcza w ostatnim dniu wojny pod Mons. Currie został generalnym inspektorem armii i pełnym generałem, ale wobec cięć budżetowych w 1920 roku odszedł z wojska i objął stanowisko rektora (principal) Uniwersytetu McGill w Montrealu. Okazał się bardzo dobrym administratorem: zebrał dla uczelni miliony dolarów i rozbudował ją.

W 1927 roku mała gazeta z Port Hope w Ontario powtórzyła zarzut, że pod Mons bez potrzeby poświęcił życie żołnierzy. Currie wytoczył wydawcy proces o zniesławienie i w 1928 roku go wygrał, choć dostał tylko niewielką część żądanego odszkodowania. Proces przywrócił mu dobre imię, ale nadwerężył zdrowie. W 1929 roku przeszedł udar. Zmarł w Montrealu 30 listopada 1933 roku, w wieku 57 lat. Jego pogrzeb był największym w dotychczasowej historii Kanady: ulice obserwowało około 150 tysięcy ludzi.

Ocena

Currie nie był charyzmatycznym przywódcą. Wysoki, tęgi i sztywny, nie umiał przemawiać do żołnierzy, którzy nadali mu przezwisko „Guts and Gaiters”. Był jednak bardzo dobrym organizatorem i taktykiem, otwartym na rady sztabu i podwładnych. Historycy chwalą go za staranne przygotowanie każdej operacji, mistrzowskie użycie artylerii i karabinów maszynowych, odwagę w sprzeciwianiu się przełożonym, gdy uważał ich rozkazy za błędne, i za to, że utrzymał Korpus Kanadyjski jako zwartą, narodową formację. Brytyjski historyk Denis Winter nazwał przełamanie linii Drocourt–Quéant największym pojedynczym osiągnięciem armii brytyjskiej w tej wojnie.

Krytycy przypominają, że korpus Curriego, jako formacja uderzeniowa, ponosił w 1918 roku bardzo ciężkie straty, i że ostatnie natarcia pod Valenciennes i Mons budziły już wtedy pytania o ich sens. Sprzeniewierzenie pieniędzy pułku w 1914 roku, ujawnione szerzej dopiero przez historyków w latach osiemdziesiątych, pozostaje ciemną plamą na jego życiorysie. Mimo to w Kanadzie Currie jest dziś przede wszystkim symbolem dojrzewania kraju, którego żołnierze pod własnym dowódcą stali się jedną z najskuteczniejszych sił na froncie zachodnim.