Zdobycie Cambrai

9 października 1918 roku wojska brytyjskie i kanadyjskie zajęły Cambrai, miasto i węzeł kolejowy w północnej Francji, które Niemcy trzymali od pierwszych tygodni wojny. Jesienią 1917 roku Brytyjczycy podeszli pod nie z setkami czołgów, ale niemieckie kontrnatarcie odebrało im zdobycze. Teraz miasto padło prawie bez walki. Dzień wcześniej brytyjska 3 i 4 Armia przełamały ostatnie pozycje niemieckie na południe od Cambrai, a 63 Dywizja zdobyła panujące nad nim od południa Niergnies. Niemiecka 18 Dywizja Rezerwowa, która broniła miasta, opuściła je około 2.30 w nocy, a armie niemieckie między Oise a kanałem Sensée zaczęły odwrót na nową pozycję nad rzeką Selle.

Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego, który od dwóch tygodni walczył na zachodnich i północnych przedpolach Cambrai, zaatakował o 1.30 w nocy, nie czekając, aż 3 Armia zdobędzie cały grzbiet na południowy wschód od miasta. Była ciemna noc z przelotnymi, zimnymi ulewami. Żołnierze 2 Dywizji Kanadyjskiej nosili na rękawach opaski z białego płótna, by rozpoznawać się w ciemności. Natarcie zaskoczyło Niemców w trakcie przygotowań do odwrotu. 27 Batalion zajął Ramillies, a 5 Brygada przeszła przez kanał Skaldy po kładkach na korkowych pływakach i zdobyła Escaudœuvres. Pod Pont d’Aire kapitan Coulson Mitchell dotarł z saperami do głównego mostu, a gdy jego ludzie usuwali przymocowane do dźwigarów ładunki wybuchowe, sam odpierał Niemców, którzy próbowali go wysadzić. Zabił trzech i wziął do niewoli dwunastu, a most ocalał. Dostał za to Krzyż Wiktorii. Na prawym skrzydle 3 Dywizja Kanadyjska, widząc, że Niemcy się wycofują, zrezygnowała z przygotowanej zapory ogniowej. Jej 4 i 5 batalion Canadian Mounted Rifles przeszły po częściowo zburzonych mostach przez kanał i weszły do miasta. Od południa, gdy około piątej ustał opór, do Cambrai weszły patrole brytyjskiej 57 Dywizji i spotkały się w mieście z Kanadyjczykami. Do siódmej rano Kanadyjczycy przeszli pół miasta, a w południe stali na linii kolejowej za jego wschodnim skrajem.

Kanadyjczycy zastali miasto prawie bez mieszkańców, a w wielu dzielnicach szalały pożary. Od kilku dni Kanadyjczycy widzieli nad nim słupy dymu. Kanadyjska historia oficjalna pisze, że Niemcy postanowili przed odejściem spalić miasto, ale szybkie wejście wojsk pokrzyżowało ten plan: saperzy znajdowali stosy materiałów łatwopalnych, których nie zdążono podpalić, i gasili pożary. Znaleźli też ślady grabieży i celowego niszczenia. Mimo to, według źródeł francuskich, w czasie wojny zniszczono w Cambrai ponad tysiąc budynków, a centrum z ratuszem trzeba było odbudować. Saperzy rozbrajali miny-pułapki i ładunki z zapalnikami czasowymi, także nowego typu, ukryte w pociskach w składach amunicji i różniące się od zwykłych zapalników tylko drobnym znakiem. Według brytyjskiej historii oficjalnej robili to tak sprawnie, że nikt nie zginął. Do wieczora kanadyjscy i brytyjscy saperzy postawili przez kanał kilka mostów pontonowych i mosty dla ciężkich wozów. O 11.00 dowódca 3 Dywizji Kanadyjskiej, generał Frederick Loomis, uroczyście wkroczył do miasta.

Na południe od Cambrai 3 i 4 Armia ruszyły o 5.20 i szły za Niemcami, aż natrafiły na ich tylne straże w wioskach. Kawaleria, w tym kanadyjski pułk Fort Garry Horse, pomogła piechocie zdobyć las Gattigny i kilka wsi. Wieczorem Brytyjczycy byli około pięciu kilometrów na wschód od Cambrai i około trzech kilometrów od Le Cateau, a w zajętym Bohain uwolnili około 4,5 tysiąca francuskich cywilów, spędzonych tam przez Niemców z okolicy. 3 Dywizja Kanadyjska, wyczerpana dwunastoma dniami walk, wieczorem zeszła z frontu na odpoczynek, a 11 października Currie przekazał swój odcinek sąsiedniemu korpusowi brytyjskiemu.

Zdobycie Cambrai zamknęło bitwę pod Cambrai, a według brytyjskiej chronologii wojny także całe bitwy o Linię Hindenburga, zaczęte 12 września pod Havrincourt. Formalnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew zaliczyła do nich jeszcze pościg nad Selle, w dniach 9–12 października. Brytyjska historia oficjalna zauważa, że 9 października należałoby w ogóle liczyć do pościgu, bo Niemcy oderwali się od Brytyjczyków w nocy. Kanadyjczycy, którzy od końca sierpnia przebijali się spod Arras do Cambrai, stracili od 22 sierpnia do 11 października według kanadyjskiej historii oficjalnej ponad 30 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, ale wzięli ponad 18,5 tysiąca jeńców i odbili 54 miasta i wsie. Niemcy cofali się teraz nad Selle, gdzie miały się zacząć następne walki.