Bitwa o Kanał du Nord

Bitwa o Kanał du Nord była jednym z czterech wielkich uderzeń, którymi pod koniec września 1918 roku alianci zaatakowali Niemców na całym froncie zachodnim. 27 września o 5.20 rano Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego z brytyjskiej 1 Armii przeszedł na wąskim, zaledwie dwuipółkilometrowym odcinku przez suche koryto niedokończonego kanału, po czym rozwinął się wachlarzem na szerokość prawie dziewięciu kilometrów. Jeszcze tego dnia Kanadyjczycy zdobyli wieś Bourlon i las Bourlon, o który Brytyjczycy na próżno walczyli jesienią 1917 roku, a na prawo od nich 3 Armia generała Juliana Bynga wdarła się w ostatnie pozycje Linii Hindenburga na zachód od kanału Skaldy. W ciągu dwóch dni obie armie wybiły w niemieckiej obronie wyłom szeroki na blisko 20 i głęboki na blisko 10 kilometrów. Kolejne dni ciężkich walk na przedpolu Cambrai, z 28 września do 1 października, przyniosły już niewielkie zdobycze terenu, ale związały kilkanaście niemieckich dywizji i przygotowały zdobycie miasta w październiku.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa o Kanał du Nord” (Battle of the Canal du Nord) i daty 27 września – 1 października nadała po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Według niej była to część większej grupy walk nazwanej bitwami o Linię Hindenburga, do której należą też bitwy pod Havrincourt i Épehy, bitwa o Kanał Saint-Quentin, bitwa o linię Beaurevoir i bitwa pod Cambrai 1918. W brytyjskiej kwaterze głównej mówiono wtedy o „bitwie Cambrai–Saint-Quentin” i jej fazach. Nie należy jej mylić z bitwą pod Cambrai w 1917 roku ani z bitwą pod Cambrai z 8–10 października 1918 roku, którą zdobyto samo miasto.

Nazwa kanału pozostaje francuska, bo w polskiej literaturze nie ma przyjętego odpowiednika: dosłowne tłumaczenie „Kanał Północny” to nazwa cieśniny między Irlandią a Szkocją. Główne źródła tej strony to brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom V) i kanadyjska historia oficjalna (G. W. L. Nicholson, Canadian Expeditionary Force 1914–1919). Obie opisują w ramach bitwy także walki XVII, VI i IV Korpusu 3 Armii, które nacierały razem z Kanadyjczykami na południe od nich.

Tło

2 września Korpus Kanadyjski przełamał linię Drocourt–Quéant, północne przedłużenie Linii Hindenburga. Jeszcze tego dnia niemieckie naczelne dowództwo kazało 17 Armii generała Ottona von Belowa wycofać się za rzekę Sensée i Kanał du Nord, a dalej na południe kolejne armie cofnęły się na pozycje wyjściowe sprzed wiosennej ofensywy. Przed Kanadyjczykami stanęła teraz nowa przeszkoda. Budowę Kanału du Nord, który miał połączyć rzekę Oise z kanałami Flandrii i Skaldą, przerwała wojna, i w 1918 roku był on w różnych miejscach w różnym stopniu ukończony. Na północ od wsi Sains-lès-Marquion Niemcy wysadzili mosty i zalali i tak podmokłe tereny po obu stronach drogi z Arras do Cambrai. Na południe od niej, na odcinku blisko czterech kilometrów do Mœuvres, grunt był twardy, a kanał suchy. Miał tam około 35–40 metrów szerokości, zachodni brzeg wysoki na trzy, trzy i pół metra i niższy, wschodni, na około półtora metra, oba obmurowane cegłą.

Za kanałem Niemcy zbudowali trzy umocnione pozycje. Kilkaset metrów od wschodniego brzegu biegła linia Kanału du Nord, chroniona przede wszystkim gęstymi zasiekami. Około półtora kilometra dalej ciągnęła się linia Marquion, a za nią, na wzgórzu, wznosił się las Bourlon z wsią Bourlon na północno-zachodnim i Fontaine-Notre-Dame na południowo-wschodnim skraju. Wzgórze panowało nad całą okolicą, a jego dęby, jedne z nielicznych w północnej Francji, nie były jeszcze zniszczone ogniem i utrudniały odczytanie zdjęć lotniczych. Ostatnią przygotowaną pozycją przed Cambrai była linia Marcoing, oparta w dużej części o kanał Skaldy i przecinająca drogę z Arras pod Raillencourt. Na południe od Mœuvres, na froncie 3 Armii, kanał był tylko częściowo wykopany i suchy aż po tunel pod lasem Havrincourt. Przecinały go tu Linia Hindenburga i jej druga pozycja (Hindenburg Support), a większość wojsk Bynga stała już na jego wschodnim brzegu.

3 września marszałek Ferdinand Foch przedstawił plan ogólnej ofensywy od Mozy po kanał La Manche. Zamiast bić w jedno miejsce, alianci mieli w kolejnych dniach uderzyć w czterech punktach: Amerykanie i Francuzi między Mozą a Argonnami, Brytyjczycy na Cambrai i Saint-Quentin, a we Flandrii grupa armii króla Alberta. Pierwsze z tych uderzeń, ofensywa Moza-Argonne, ruszyło 26 września. 15 września marszałek Douglas Haig przedstawił dowódcom armii zamiar wspólnego natarcia 1 i 3 Armii na Cambrai, a 22 września wydał rozkazy: 1 Armia generała Henry’ego Horne’a miała 27 września zdobyć las Bourlon i osłonić lewe skrzydło 3 Armii, ta miała dojść do kanału Skaldy, a 29 września na Kanał Saint-Quentin miała uderzyć 4 Armia. Brytyjscy dowódcy znali cenę ataku na Linię Hindenburga. Pod koniec sierpnia szef Imperialnego Sztabu Generalnego ostrzegł Haiga, że gabinet wojenny będzie zaniepokojony, jeśli armia poniesie ciężkie straty bez powodzenia, a 21 września minister wojny przypomniał mu o trudnościach z uzupełnieniami. Haig uznał jednak, że chwila jest korzystna, i postanowił atakować.

Currie uważał, że frontalny atak z zajmowanych pozycji przez zalane bagna nie ma szans. Na jego wniosek granicę korpusu przesunięto o około 2,4 km na południe, tak by objęła suchy odcinek kanału naprzeciw Inchy-en-Artois. Cały korpus musiał więc przejść przez wąskie gardło, a potem rozwinąć się na szerokim froncie. W pierwszej fazie 4 Dywizja Kanadyjska generała Davida Watsona i 1 Dywizja Kanadyjska generała Archibalda Macdonella miały przejść przez kanał, zdobyć linię Marquion, wieś Bourlon i las, który miano otoczyć od północy i od południa, oraz wzgórza za nim. W drugiej fazie do natarcia miały wejść 3 Dywizja Kanadyjska i brytyjska 11 Dywizja, a wszystkie cztery dywizje miały dojść do kanału Skaldy na północny wschód od Cambrai i do kanału Sensée. Nie przewidziano ostrzału przygotowawczego, ale ciężka artyleria od 18 września cięła zasieki. Saperzy przygotowali zawczasu gotowe przęsła mostów i kolumny ciężarówek, które miały je dowieźć nad kanał. Według Curriego kilka dni przed natarciem Byng przejrzał jego plany, uznał je za najlepsze w tych warunkach i zapytał: „Stary, myślisz, że dasz radę?”.

Na odcinku natarcia Kanadyjczyków broniły się według Nicholsona niemiecka 12 i 187 Dywizja oraz część spieszonej 7 Dywizji Kawalerii, a w pobliżu stały kolejne dywizje, w tym 1 Rezerwowa Dywizja Gwardii pod Bourlon. Edmonds zauważa, że na południe od Sensée Niemcy mieli więcej dywizji niż nacierający.

Przebieg

27 września. W nocy padał deszcz, a ranek był pochmurny i ciemny. O 5.20 ruszyła piechota za ruchomą zaporą ogniową. Na prawym skrzydle kanadyjska 10 Brygada przeszła przez suche koryto między Inchy a Mœuvres razem z ośmioma czołgami i zdobyła zgodnie z planem linię Kanału du Nord i linię Marquion. 4 Dywizja Kanadyjska miała jednak odsłonięte prawe skrzydło, bo sąsiednia brytyjska 52 Dywizja z XVII Korpusu nie nadążała, i dostała się pod ogień z flanki. 87 Batalion wdarł się do Bourlon przed dziesiątą, a 54 obszedł las od północy. Plan otoczenia lasu od południa upadł, bo 102 Batalion musiał osłaniać skrzydło przy drodze z Bapaume. Wieczorem Kanadyjczycy stali tuż na zachód od Fontaine-Notre-Dame, a las był oczyszczony. Na lewym skrzydle 1 Dywizja Kanadyjska przeszła przez kanał szybko i sprawnie. Jej 1 Brygada doszła do ostatniego celu wkrótce po pierwszej po południu, a 3 Brygada skręciła na północ, zdobyła Sains-lès-Marquion i Marquion i oczyściła wschodni brzeg kanału. Saperzy jeszcze przed zdobyciem pierwszego celu zaczęli budować mosty i do wieczora przez kanał przechodziły już działa i ciężarówki. Po południu do natarcia weszła brytyjska 11 Dywizja, która do wieczora zdobyła Épinoy i Oisy-le-Verger, a kanadyjska 2 Brygada zajęła Haynecourt i doszła do drogi z Cambrai do Douai.

W 3 Armii natarcie szło wolniej. XVII Korpus generała Charlesa Fergussona z 52, 63 (Royal Naval) i 57 Dywizją oczyścił brzegi kanału i do czwartej po południu zdobył Graincourt i Anneux, ale wieczorem jego lewe skrzydło było wciąż o blisko trzy kilometry za Kanadyjczykami. VI Korpus przeszedł przez suchy kanał i drugą pozycję Linii Hindenburga. 3 Dywizja zdobyła Flesquières i Ribécourt, a oddziały 62 Dywizji doszły na krótko pod Marcoing. Najmniej osiągnął IV Korpus, który z rozkazu Bynga ruszył kilka godzin później. Mimo to, jak pisze Edmonds, tego dnia 3 Armia przeszła przez starannie przygotowane umocnienia, co w 1916 roku nad Sommą uznano by za wielkie zwycięstwo. Według zestawień tylko za ten dzień przyznano siedem Krzyży Wiktorii. Jeden z nich dostał dowódca 1 Batalionu Grenadier Guards, podpułkownik John Vereker, wicehrabia Gort, który dwukrotnie ranny, mimo upływu krwi, kierował natarciem swojego batalionu pod Flesquières, dopóki nie upadł. W latach 1939–1940 dowodził on Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym we Francji. W nocy z 27 na 28 września Below nakazał odwrót za Sensée i na tylną pozycję „Hagen”, ciągnącą się od Aubigny-au-Bac przez Marcoing.

28 września. Currie kazał nacierać dalej, by nie dać Niemcom czasu na zorganizowanie obrony przed Cambrai. Świeża 3 Dywizja Kanadyjska generała Frederica Loomisa zajęła Fontaine-Notre-Dame i po ciężkich walkach wdarła się w linię Marcoing między drogami z Arras i z Bapaume. Porucznik Milton Gregg z Royal Canadian Regiment, dwukrotnie ranny, wyprowadził swoich ludzi przez wąską lukę w nieprzeciętych zasiekach, a gdy zabrakło granatów, sam przyniósł je pod ogniem. Dostał za to Krzyż Wiktorii, a po wojnie został kanadyjskim ministrem. 4 Dywizja zdobyła Raillencourt i Sailly i odpierała przez cały dzień kontrataki. Najtwardszy opór stawiała wirtemberska 26 Dywizja Rezerwowa, ta sama, która miesiąc wcześniej powstrzymywała Kanadyjczyków po obu stronach drogi z Arras do Cambrai. 1 Dywizja Kanadyjska i 11 Dywizja niewiele zyskały. Na froncie 3 Armii walki szły lepiej: jej lewe skrzydło doszło do kanału Skaldy od Marcoing na północ i uchwyciło po drugiej stronie małe przyczółki. Edmonds pisze, że tego wieczoru o szóstej Ludendorff przyszedł do Hindenburga w Spa i powiedział mu, że trzeba prosić o rozejm.

29 września. Tego dnia na południu uderzyła 4 Armia nad Kanałem Saint-Quentin. Kanadyjczycy mieli przejść przez kanał Skaldy na północny wschód od Cambrai, ale zdobyli niewiele. 3 Dywizja wzięła przedmieście Sainte-Olle i doszła do skraju Neuville-Saint-Rémy i drogi do Douai. 72 Batalion zdobył Sancourt z około 250 jeńcami, a mała grupa jego żołnierzy wdarła się nawet do Blécourt i wróciła z kilkudziesięcioma jeńcami, ale silny ogień zmusił batalion do cofnięcia się. Według Nicholsona ten dzień kosztował Kanadyjczyków 2089 zabitych, rannych i zaginionych.

30 września – 1 października. 30 września 7 Brygada Kanadyjska zdobyła większą część wsi Tilloy, ale natarcie na Blécourt i przeprawy pod Ramillies i Eswars się załamało, bo nie zadziałała zasłona dymna, a niemieckie działa z grzbietu pod Abancourt biły w odsłonięte bataliony. 1 października o piątej rano wszystkie cztery dywizje Curriego zaatakowały razem. Tego dnia artyleria korpusu wystrzeliła według Nicholsona 7000 ton amunicji. 1 Dywizja Kanadyjska zdobyła Blécourt, Cuvillers i Bantigny, ale pod ogniem z flanki i kontratakami sześciu batalionów świeżych dywizji musiała je oddać. Kanadyjczycy zyskali około półtora kilometra i zdobyli wzgórze na wschód od Tilloy, z którego widać było Cambrai i dolinę Skaldy. Na południe od miasta 3 Armia poszerzyła przyczółek za kanałem: Nowozelandczycy zdobyli Crèvecœur, a 3 Dywizja Rumilly. Po południu Horne kazał Curriemu wstrzymać natarcie i umocnić zdobyte pozycje, bo jego wojska walczyły bez przerwy od pięciu dni.

Straty

Nicholson podaje, że w ciągu pięciu dni walk Korpus Kanadyjski wziął ponad 7000 jeńców i 205 dział. Według Edmondsa od 27 września do 7 października Korpus Kanadyjski stracił 707 oficerów i 12 913 szeregowych zabitych, rannych i zaginionych, a brytyjski XXII Korpus 86 oficerów i 1840 szeregowych. W tym czasie prawe skrzydło 1 Armii wzięło 8010 jeńców, 200 dział i 714 karabinów maszynowych. Strat 3 Armii za same dni bitwy źródła te nie podają w jednym zestawieniu. Straty niemieckie nie są znane, ale historie pułków pokazują ich skalę: niemiecki 188 Pułk Piechoty, który bronił się przed lasem Bourlon, nazwał 27 września „najczarniejszym dniem pułku”, po którym została z niego „mała garstka ludzi”. Według Nicholsona do końca września Niemcy rzucili naprzeciw Kanadyjczyków dziewięć pełnych dywizji i części trzech kolejnych, z których większość trzeba było wkrótce wycofać.

Znaczenie

Przejście przez Kanał du Nord uchodzi za jedną z najlepiej przygotowanych operacji Korpusu Kanadyjskiego i umocniło opinię Curriego jako jednego z najzdolniejszych dowódców korpusów w armii brytyjskiej. Przeprowadzenie całego korpusu przez wąskie gardło, szybkie mosty saperów i artyleria przesuwana za piechotą pozwoliły pokonać przeszkodę, którą jeszcze kilka tygodni wcześniej uważano za prawie nie do przejścia. Natarcie 1 i 3 Armii osłoniło od północy uderzenie 4 Armii nad Kanałem Saint-Quentin i razem z nim przełamało Linię Hindenburga, którą Niemcy uważali za granicę, za którą nie wolno się cofnąć. Ciężkie walki pod Cambrai związały wiele niemieckich dywizji, potrzebnych na innych odcinkach. Zbiegły się też z najczarniejszymi dniami niemieckiego dowództwa, które w ostatnich dniach września uznało, że wojny nie da się już wygrać.

Samo Cambrai padło dopiero 9 października, po kolejnym natarciu. Kanadyjczyków upamiętnia pomnik na wzgórzu przy lesie Bourlon, z widokiem na pole bitwy.