Bitwa nad Scarpe

Bitwa nad Scarpe w 1918 roku rozszerzyła sierpniową ofensywę aliantów na północ, na front brytyjskiej 1 Armii generała Henry’ego Horne’a pod Arras. Kilka dni po zwycięstwie pod Amiens Korpus Kanadyjski generała Arthura Curriego wrócił na swoje stare pozycje na wschód od miasta. O trzeciej w nocy 26 sierpnia uderzył po obu stronach drogi z Arras do Cambrai, a na północ od rzeki Scarpe dołączyła do niego szkocka 51 Dywizja (Highland). Jeszcze tego ranka Kanadyjczycy odbili wzgórze z wsią Monchy-le-Preux, zdobyte z takim trudem w kwietniu 1917 roku i utracone w marcu 1918. Przez następne trzy dni wgryzali się w kolejne niemieckie linie wśród starych okopów z lat 1917–1918, a 28 sierpnia przełamali na znacznej długości pozycję Fresnes–Rouvroy. Okupili to ciężkimi stratami. 30 sierpnia bitwa się skończyła, a przed Korpusem Kanadyjskim stała już najsilniejsza z niemieckich pozycji w tym rejonie, linia Drocourt–Quéant.

Nazwa i daty

Nazwę „bitwa nad Scarpe 1918” (Battle of the Scarpe, 1918) i daty 26–30 sierpnia nadała po wojnie brytyjska komisja do spraw nazewnictwa bitew. Bitwa otwiera grupę „drugich bitew pod Arras 1918”, do której należy jeszcze bitwa o linię Drocourt–Quéant (2–3 września). W wykazie kanadyjskich odznaczeń bitewnych nosi dopisek „zdobycie Monchy-le-Preux”. Nie należy jej mylić z trzema bitwami nad Scarpe z 1917 roku: pierwszą (9–14 kwietnia), drugą (23–24 kwietnia) i trzecią (3–4 maja), toczonymi na tym samym terenie.

Główne źródła tej strony to brytyjska historia oficjalna (James Edmonds, Military Operations France and Belgium 1918, tom IV) i kanadyjska historia oficjalna (G. W. L. Nicholson, Canadian Expeditionary Force 1914–1919). Edmonds opisuje pod tymi samymi datami także walki sąsiedniego XVII Korpusu generała Charlesa Fergussona, lewego skrzydła 3 Armii, który nacierał razem z Kanadyjczykami na południowy wschód, wzdłuż Linii Hindenburga. Według Edmondsa ta sama komisja uznała, że bitwa pod Albert skończyła się 23 sierpnia i walki z 24 i 25 sierpnia nie dostały żadnej nazwy. Bitwa nad Scarpe była więc dla niej kolejnym, osobnym etapem ofensywy.

Tło

8 sierpnia brytyjska 4 Armia i francuska 1 Armia przełamały front pod Amiens, a Korpus Kanadyjski był jednym z dwóch głównych taranów 4 Armii. Gdy natarcie zaczęło grzęznąć, marszałek Douglas Haig i Ferdinand Foch postanowili nie bić dalej w tym samym miejscu, lecz rozszerzać ofensywę na skrzydła. 21 sierpnia ruszyła na północ od Ancre 3 Armia generała Juliana Bynga, rozpoczynając bitwę pod Albert. Haig był przekonany, że Niemcy słabną, i nakazał dowódcom armii działać śmiało: oddziały miały iść prosto na cele, a odwody wchodzić tam, gdzie natarcie posuwa się naprzód.

Już 15 sierpnia brytyjska kwatera główna poleciła Horne’owi przygotować natarcie na wzgórze Orange Hill i Monchy-le-Preux albo pościg, gdyby Niemcy się cofnęli. Kanadyjczyków ściągnięto spod Amiens: w nocy z 19 na 20 sierpnia autobusami i koleją ruszyła na północ 2 Dywizja Kanadyjska, dobę później 3. W nocach z 22 na 23 i z 23 na 24 sierpnia Korpus Kanadyjski przejął od XVII Korpusu odcinek od Neuville-Vitasse po Scarpe, a 1 i 4 Dywizja Kanadyjska były jeszcze w drodze (dotarły 27 i 29 sierpnia). Curriemu podporządkowano też stojącą na północ od rzeki 51 Dywizję. 24 sierpnia kwatera główna wydała rozkaz: 3 Armia miała iść dalej na wschód, a 1 Armia przebić się przez linię Drocourt–Quéant i skręcić na południowy wschód, na tyły Niemców walczących z Byngiem.

Zadanie było trudne. Teren na wschód od Arras to północno-wschodnie stoki wzgórz Artois, pocięte dolinami Scarpe, Cojeul i Sensée. Nad okolicą górowały trzy wzniesienia w rękach Niemców: Chapel Hill przy drodze do Cambrai, długi grzbiet Orange Hill ciągnący się ku Scarpe i za nimi wzgórze z ruinami Monchy-le-Preux. Teren pokrywała plątanina okopów z bitew 1917 roku i z marca 1918, które Niemcy umiejętnie przebudowali. Za dawną niemiecką linią frontu, około trzech kilometrów na wschód od Monchy, biegła linia Fresnes–Rouvroy, przedłużenie na południe od Scarpe pozycji z okolic Lens. Półtora kilometra dalej leżała linia Drocourt–Quéant, północne przedłużenie Linii Hindenburga, zbudowane po to, by zamknąć aliantom drogę na równinę Douai, a jeszcze dalej niedokończony Kanał du Nord. Dla Niemców pozycje pod Monchy były osią obrotu każdego odwrotu na południe od Scarpe. Nicholson pisze, że poza godziną natarcia o zaskoczeniu nie mogło tu być mowy: czekały Kanadyjczyków kolejne czołowe, wyniszczające szturmy na dobrze przygotowane linie.

Po niemieckiej stronie stała 17 Armia generała Ottona von Belowa. Przewidując rozszerzenie natarcia, Niemcy skupili po obu stronach Scarpe trzy dywizje: 48 Rezerwową na północ od rzeki, 214 od rzeki po drogę do Cambrai i 39 pod Neuville-Vitasse. Ta ostatnia już 24 sierpnia oddała bez dłuższej obrony Neuville-Vitasse, a według niemieckich źródeł dlatego, że rozpoznano przybycie Kanadyjczyków, „najlepszych wojsk brytyjskich”.

Przebieg

26 sierpnia. Godzinę natarcia, pierwotnie o świcie, Currie przesunął na 3.00, by zmylić przeciwnika. W nocy padał deszcz. Pod osłoną zapory ogniowej czternastu brygad artylerii polowej i dziewięciu ciężkiej 2 Dywizja Kanadyjska generała Henry’ego Burstalla i 3 Dywizja Kanadyjska generała Louisa Lipsetta przeszły po ciemku przez niemiecką strefę przednią. Wkrótce po szóstej 20 Batalion zdobył Chapel Hill. 8 Brygada 3 Dywizji, złożona z batalionów Kanadyjskich Strzelców Konnych, obeszła wzdłuż rzeki Orange Hill, wzięła je od północy i uderzyła na Monchy-le-Preux od północy i od zachodu. O 7.40 wieś była w rękach Kanadyjczyków. Po południu 2 Dywizja zajęła Guémappe i ruiny wieży na grzbiecie pod Wancourt, choć jej atak na grzbiet za doliną Cojeul zatrzymał się na nieprzeciętych zasiekach. Na północ od Scarpe 51 Dywizja posunęła się do Rœux i zachodnich stoków wzgórza Greenland Hill. Na prawo od Kanadyjczyków 52 Dywizja z XVII Korpusu wdarła się w skrzydło Linii Hindenburga i zajęła wzgórze pod Hénin. Później dwa pułki niemieckiej 35 Dywizji, ściągniętej z linii Drocourt–Quéant, kontratakowały z lasów Bois du Vert i Jigsaw Wood, by odbić Monchy. Zostały rozbite, ale Kanadyjczycy nie posunęli się już dalej. Za ten dzień porucznik Charles Rutherford z 5 Batalionu Kanadyjskich Strzelców Konnych dostał Krzyż Wiktorii: sam wziął do niewoli kilkudziesięciu Niemców i uciszył kilka gniazd karabinów maszynowych.

27 sierpnia. W nocy lało i na śliskim gruncie trudno było zebrać oddziały do ataku. 3 Dywizja ruszyła o 4.55. Jej 9 Brygada oczyściła lasy Bois du Vert i Bois du Sart, ale ogień z Jigsaw Wood i wzgórza Artillery Hill zatrzymał ją przed Boiry-Notre-Dame. Broniła się tu świeżo przybyła niemiecka 35 Dywizja. 2 Dywizja, opóźniona przez spóźnioną brygadę, zaczęła dopiero o dziesiątej. Zajęła bez większego trudu Vis-en-Artois i Chérisy i po ciężkich walkach uchwyciła przyczółki na wschodnim brzegu Sensée, gdzie natknęła się na nadchodzącą wirtemberską 26 Dywizję Rezerwową. Szkoci z 51 Dywizji weszli na Greenland Hill, ale kontratak zepchnął ich z powrotem. Edmonds ocenia, że ze wszystkich wojsk 3 i 1 Armii walczących tego dnia Korpus Kanadyjski miał dzień najbardziej udany. Zacięty opór pokrzyżował jednak plan Curriego, który chciał co dzień wprowadzać do walki tylko po jednej brygadzie z każdej dywizji, tak by dywizje wytrzymały w linii trzy dni. Zluzowanie obu wyczerpanych dywizji, zapowiadane na wieczór 27 sierpnia, odłożono, a one same dostały rozkaz, by następnego dnia przebić się przez linię Fresnes–Rouvroy.

28 sierpnia. Dzień był ciepły i słoneczny, a walki, jak pisze Nicholson, „niezwykle zaciekłe”. Lipsett ustawił do szturmu wszystkie trzy brygady 3 Dywizji obok siebie i postanowił dusić niemieckie gniazda karabinów maszynowych ogromną koncentracją artylerii. Rano jego lewe skrzydło zajęło Pelves nad Scarpe. O jedenastej 9 Brygada, wsparta całą artylerią dywizji, przebiła linię Fresnes–Rouvroy między Boiry a Cojeul i zdobyła Boiry-Notre-Dame i Artillery Hill. Batalion Princess Patricia’s Canadian Light Infantry i 42 Batalion wyparły Wirtemberczyków z Jigsaw Wood, a 8 Brygada zdobyła grzbiet między Cojeul a Sensée. 2 Dywizja, wyczerpana dwoma dniami walk i niespaniem przez ponad tydzień, nacierała o 12.30 na Cagnicourt. Jej żołnierze zdobyli tylko skrawek niemieckiej linii, bo zatrzymały ich nieprzecięte zasieki i gęsty ogień karabinów maszynowych, a wieczorny kontratak zepchnął ich prawie na pozycje wyjściowe. Francuskojęzyczny 22 Batalion stracił wszystkich oficerów, a major Georges Vanier, przyszły gubernator generalny Kanady, który przejął dowództwo dzień wcześniej, stracił prawą nogę. Podpułkownik William Clark-Kennedy z 24 Batalionu, mimo ciężkiej rany, połączył resztki obu batalionów i dalej prowadził je do ataku, za co dostał Krzyż Wiktorii. Niemiecki komunikat z 29 sierpnia chwalił dzielną obronę wirtemberskich pułków po obu stronach drogi do Cambrai. Na prawo od Kanadyjczyków XVII Korpus zdobył Croisilles. W nocy z 28 na 29 sierpnia 2 Dywizję Kanadyjską zluzowała 1, a 3 Dywizję Kanadyjską brytyjska 4 Dywizja, podporządkowana Curriemu.

29–30 sierpnia. Po trzech dniach ciężkich walk przyszły mniejsze operacje, które miały dać dobrą podstawę wyjściową do szturmu na linię Drocourt–Quéant. 29 sierpnia zmotoryzowana grupa karabinów maszynowych i cyklistów generała Raymonda Brutinela posunęła się o blisko kilometr na północ od Boiry-Notre-Dame, a 4 Dywizja zajęła Rémy i Haucourt i resztę okopów linii Fresnes–Rouvroy po Sensée. 51 Dywizja zdobyła wreszcie rano Greenland Hill, po czym w południe przeszła pod rozkazy XXII Korpusu. XVII Korpus zajął w tym czasie ruiny Bullecourt i na krótko Hendecourt. 30 sierpnia o 4.40 1 Brygada Kanadyjska zaatakowała zbiegającymi się uderzeniami z dwóch stron przełącznik pod Vis-en-Artois i zaskoczyła obrońców. Według niemieckiej relacji dwa bataliony 121 Pułku Rezerwowego przestały istnieć. Po południu brytyjska 4 Dywizja przeszła przez bagna nad Sensée i zajęła Éterpigny, a 51 Dywizja opuszczone przez Niemców Plouvain. Na odcinku XVII Korpusu świeża dywizja niemiecka odbiła jednak rano Bullecourt. Tego samego dnia Horne i Currie uzgodnili, że linii Drocourt–Quéant nie można atakować pochopnie: trzeba było poczekać, aż będzie gotowe, „a wtedy pójść na całość”.

Straty

Według kanadyjskiej historii oficjalnej 2 i 3 Dywizja Kanadyjska straciły w ciągu trzech dni walk, 26–28 sierpnia, 254 oficerów i 5547 szeregowych zabitych, rannych i zaginionych. W tym czasie wzięły ponad 3300 jeńców, 53 działa i 519 karabinów maszynowych. Pełnych strat całego korpusu za 26–30 sierpnia ani strat 51 Dywizji i XVII Korpusu źródła te nie podają w jednym zestawieniu. Straty niemieckie nie są znane. Edmonds przytacza historie pułków niemieckiej 39 Dywizji, która 26 sierpnia straciła na odcinku od Hénin po Wancourt 1300 jeńców, a jeden z jej batalionów został zredukowany do 76 ludzi.

Znaczenie

Edmonds pisze, że rozszerzenie ofensywy na front 1 Armii przyniosło „bardzo wielki sukces”. Natarcie pod Arras zagroziło północnemu skrzydłu niemieckich armii nad Sommą, które i tak cofały się pod naciskiem Brytyjczyków i Francuzów. 26 sierpnia niemieckie dowództwo wydało rozkazy odwrotu 2 i 18 Armii na linię Sommy, a lewe skrzydło 17 Armii miało się wycofać, oddając Bapaume. Według Edmondsa w nocy z 26 na 27 sierpnia zaczęły się przygotowania do odwrotu, który tym razem nie był już dobrowolny. Ludendorff zgodził się wtedy, że armie trzeba będzie stopniowo wycofać, ale uznał Linię Hindenburga za granicę, za którą cofnąć się nie można. Decyzja o odwrocie objęła też występ nad Lys, z którego Niemcy zaczęli się wycofywać w nocy z 29 na 30 sierpnia.

Dla Korpusu Kanadyjskiego bitwa była początkiem długich walk na wschód od Arras. Kanadyjczycy zdobyli dobrą podstawę do natarcia na linię Drocourt–Quéant, które ruszyło 2 września i zakończyło się jej przełamaniem. Zapłacili jednak wysoką cenę, bo w odróżnieniu od Amiens nie mieli tu po swojej stronie zaskoczenia i musieli brać szturmem kolejne linie okopów. Przed nimi były jeszcze Kanał du Nord i Cambrai.