Herbert Plumer

Sir Herbert Plumer, po wojnie marszałek polny i wicehrabia Plumer of Messines, wyglądał jak karykatura starego brytyjskiego generała: niski, pulchny, z siwym wąsem i rumianą twarzą. Za tym wyglądem krył się jednak dowódca, którego wielu historyków uważa za najlepszego dowódcę armii w Brytyjskim Korpusie Ekspedycyjnym. Przez blisko trzy lata bronił z 2 Armią łuku Ypres, najbardziej znienawidzonego odcinka frontu. W czerwcu 1917 roku zdobył grzbiet Messines w jednym z najlepiej przygotowanych natarć tej wojny, a we wrześniu i październiku poprowadził w trzeciej bitwie pod Ypres serię ograniczonych natarć, które na kilka tygodni przywróciły Brytyjczykom inicjatywę. Żołnierze nazywali go „Daddy” lub „Plum” i ufali mu bardziej niż niemal komukolwiek z wyższych dowódców.

Przed wojną

Urodził się 13 marca 1857 roku w Londynie, w dzielnicy Kensington (część źródeł podaje Torquay), w zamożnej rodzinie mieszczańskiej. Po Eton w 1876 roku został oficerem 65 Pułku Piechoty, późniejszego York and Lancaster Regiment, z którym służył w Indiach. W 1884 roku jego batalion zawrócono w drodze do kraju do Sudanu, gdzie walczył pod El Teb i Tamai. W tym samym roku Plumer ożenił się z Annie Goss, z którą miał syna i trzy córki. Ukończył kolegium sztabowe w Camberley.

Dowódcą polowym stał się w Afryce Południowej. W 1896 roku dowodził oddziałem ochotników w tłumieniu powstania Matabele w Rodezji, a w drugiej wojnie burskiej sformował w Rodezji pułk piechoty konnej i brał udział w odsieczy Mafeking. Kitchener pisał, że niewielu oficerów oddało lepsze usługi. Po wojnie dowodził brygadą i dywizjami, był kwatermistrzem generalnym armii, a od 1911 roku dowodził Okręgiem Północnym w Yorku. W sierpniu 1914 roku, po nagłej śmierci generała Jamesa Griersona, John French chciał go mieć za dowódcę II Korpusu, ale Kitchener wysłał do Francji Horace’a Smith-Dorriena.

Druga bitwa pod Ypres

Do Francji Plumer przyjechał w lutym 1915 roku jako dowódca nowego V Korpusu, który trzymał południowo-wschodnią część łuku Ypres, od Wzgórza 60 po okolice Poelkapelle. Gdy 22 kwietnia Niemcy użyli chloru i rozpoczęła się druga bitwa pod Ypres, jego dywizje i podległa mu 1 Dywizja Kanadyjska znalazły się w samym ogniu walk pod St. Julien. 27 kwietnia dowódca 2 Armii, Smith-Dorrien, zaproponował wycofanie się na krótszą linię bliżej miasta. French, od dawna z nim skłócony, odebrał mu dowództwo nad wojskami w łuku i powierzył je Plumerowi. Ten wkrótce zaproponował niemal identyczny odwrót i w nocy z 3 na 4 maja wojska niepostrzeżenie opuściły wysunięty wierzchołek łuku. Niemieckie natarcia na grzbiet Frezenberg i Bellewaarde w maju zatrzymały się na nowej linii. 7 maja Plumer objął całą 2 Armię.

Łuk Ypres 1915–1916

Przez następne dwa lata 2 Armia toczyła we Flandrii wojnę bez wielkich ofensyw, ale z ciągłymi stratami. Łuk Ypres był z trzech stron otoczony przez niemieckie pozycje na wzgórzach, a podmokły grunt utrudniał budowę okopów. Plumer poznał ten teren lepiej niż ktokolwiek inny. Wiosną 1916 roku jego wojska walczyły o leje po minach pod St. Eloi, a w czerwcu Niemcy zdobyli Mount Sorrel, skąd wyparł ich dopiero starannie przygotowany kontratak Kanadyjczyków Juliana Bynga. W lipcu na styku jego armii z sąsiednią 1 Armią przeprowadzono nieudane natarcie pod Fromelles, w którym jedna noc kosztowała 5 Dywizję Australijską ponad 5,5 tysiąca ludzi. To Plumer wskazał ten odcinek, a gdy pojawiły się wątpliwości, razem z generałem Charlesem Monro opowiedział się przeciw odwołaniu ataku.

Plumer od początku uważał grzbiet Messines–Wytschaete na południe od Ypres za najważniejszy cel na swoim odcinku i już w 1916 roku zaczął go przygotowywać pod ziemią. Brytyjskie, kanadyjskie i australijskie kompanie tunelowe wydrążyły pod niemieckimi liniami chodniki i komory, w których zgromadzono setki ton materiałów wybuchowych. Razem ze swoim szefem sztabu, generałem Charlesem Haringtonem, Plumer stworzył sztab znany z sumienności, dbałości o zaopatrzenie i o to, by dowódcy niższych szczebli dokładnie znali plan. Na tyłach budowano makiety terenu, a oficerowie sztabu jeździli na front, zamiast czekać na meldunki.

Messines

Wiosną 1917 roku Douglas Haig postanowił przenieść główną ofensywę do Flandrii. Wielkie natarcie spod Ypres powierzył młodszemu generałowi Hubertowi Goughowi, a Plumerowi zostawił zdobycie grzbietu Messines. 7 czerwca 1917 roku o 3.10 nad ranem wybuchło pod niemieckimi okopami 19 min. Huk słyszano podobno nawet w Londynie. Dziewięć dywizji 2 Armii, w tym Australijczycy, Nowozelandczycy oraz Irlandczycy z północy i południa wyspy, ruszyło za ogniem ponad dwóch tysięcy dział i do wieczora zdobyło cały grzbiet. Przypisywane Haringtonowi zdanie, że w tej bitwie może nie zmienią historii, ale na pewno zmienią geografię, stało się jednym z najbardziej znanych powiedzeń tej wojny. Bitwa pod Messines była najczystszym zwycięstwem brytyjskim od początku wojny okopowej. Haig chciał od razu uderzyć dalej na płaskowyż Gheluvelt, ale Plumer potrzebował trzech dni na przesunięcie artylerii, a zadanie przejął Gough.

Trzecia bitwa pod Ypres

Gough rozpoczął trzecią bitwę pod Ypres 31 lipca, ale jego natarcia grzęzły w deszczu i błocie. 25 sierpnia Haig przekazał główne zadanie Plumerowi. Ten zażądał trzech tygodni na przygotowania i zastosował metodę, którą nazwano „ugryź i utrzymaj”. Każde natarcie miało sięgać tylko na około półtora kilometra, w zasięgu własnej artylerii, w kolejnych skokach za gęstą zaporą ogniową. Na zdobytej linii piechota natychmiast okopywała się, a działa rozbijały niemieckie dywizje przeciwnatarcia, zanim zdążyły dojść. Między natarciami robiono kilkudniowe przerwy na przesunięcie artylerii.

Metoda zadziałała. 20 września wojska Plumera zdobyły grzbiet Menin Road, 26 września Australijczycy las Polygon, a 4 października Anzacowie i Brytyjczycy grzbiet Broodseinde, rozbijając w ziemi niczyjej niemieckie dywizje gotowe do ataku. Niemieckie dowództwo przyznawało, że nie ma dobrej odpowiedzi na takie natarcia. Wtedy jednak znów zaczęło padać. Haig, przekonany, że Niemcy są bliscy załamania, kazał nacierać dalej co trzy dni, a Plumer, choć podobnie jak Gough uważał to za przedwczesne, lojalnie wykonał rozkaz. Natarcia pod Poelcappelle 9 października i w pierwszej bitwie pod Passchendaele 12 października utonęły w błocie, bo artyleria nie mogła nadążyć za piechotą. Wieczorem 9 października Plumer meldował jeszcze Haigowi, że osiągnięta linia daje dobrą podstawę do dalszego natarcia, choć atak w rzeczywistości się nie udał. Grzbiet Passchendaele zdobyli w listopadzie Kanadyjczycy Arthura Curriego, z którym Plumer uzgodnił plan ostatnich natarć.

Włochy i 1918 rok

Po klęsce Włochów pod Caporetto Londyn wysłał do Włoch pięć dywizji brytyjskich, a 13 listopada 1917 roku ich dowództwo objął Plumer. Pomógł ustabilizować front nad Piawą i podnieść morale włoskich sojuszników. W lutym 1918 roku premier David Lloyd George chciał go mianować szefem Imperialnego Sztabu Generalnego na miejsce Williama Robertsona, ale Plumer odmówił. W marcu wrócił do Flandrii i znów objął 2 Armię, a we Włoszech zastąpił go lord Cavan.

W kwietniu Niemcy uderzyli nad Lys. By oszczędzić wojska, w nocy z 15 na 16 kwietnia Plumer bez walki oddał grzbiet Passchendaele, zdobyty tak wielkim kosztem jesienią, i skrócił front wokół Ypres. Niemcy zdobyli wzgórze Kemmel, bronione przez Francuzów, ale samego Ypres nie wzięli. We wrześniu 2 Armia weszła w skład Grupy Armii Flandria pod dowództwem króla Alberta I. 28 września w piątej bitwie pod Ypres w ciągu jednego dnia odzyskała cały teren, o który walczono przez cztery lata, a w październiku przeszła przez Lys pod Kortrijk. Po rozejmie armia Plumera razem z armią Henry’ego Rawlinsona poprowadziła pochód nad Ren.

Po wojnie

W grudniu 1918 roku Plumer objął dowództwo Brytyjskiej Armii Renu w Kolonii i ostro upominał rząd, że blokada głodzi niemieckich cywilów. W 1919 roku został marszałkiem polnym i baronem Plumer of Messines, a w latach 1919–1924 był gubernatorem Malty. W latach 1925–1928 jako wysoki komisarz Palestyny zyskał opinię bezstronnego administratora, szanowanego przez Żydów i Arabów. 24 lipca 1927 roku odsłonił pod Ypres Bramę Menińską, pomnik ponad 54 tysięcy żołnierzy imperium zaginionych w łuku. W przemówieniu powiedział o nich: „Nie są zaginieni. Są tutaj”. W 1929 roku otrzymał tytuł wicehrabiego. Zmarł w Londynie 16 lipca 1932 roku i został pochowany w opactwie Westminsterskim.

Ocena

Plumer jest jednym z niewielu brytyjskich generałów tej wojny, o których historycy piszą niemal wyłącznie dobrze. Chwalą go za staranność przygotowań, ścisłą współpracę piechoty z artylerią, troskę o żołnierzy i dobrze zorganizowany sztab, który traktował dowódców niższych szczebli jak partnerów. Messines i wrześniowe natarcia pod Ypres pokazują według nich, że armia brytyjska w 1917 roku umiała już zdobywać silnie umocnione pozycje przy umiarkowanych stratach.

Nie brakuje jednak zastrzeżeń. Część badaczy, między innymi Robin Prior i Trevor Wilson, przypomina, że ograniczone natarcia Plumera również kosztowały dziesiątki tysięcy ludzi, a w październiku 1917 roku lojalność wobec Haiga i zbyt optymistyczne meldunki sprawiły, że przyłożył rękę do najgorszych dni Passchendaele. Inni wskazują, że wielkie sukcesy odnosił tam, gdzie miał czas na przygotowania, a jego metoda nie dawała szans na szybki przełom. Mimo to w powszechnej opinii pozostaje generałem, który najlepiej zrozumiał, jak prowadzić tę wojnę, nie marnując życia swoich żołnierzy.