Ypres w I wojnie światowej

Ypres, po flamandzku Ieper, stare miasto sukienników w zachodniej Belgii, było przez całą wojnę ostatnim większym miastem wolnej Belgii w rękach sprzymierzonych. Od jesieni 1914 roku otaczał je łuk frontu, wysunięty w stronę Niemców, i o ten skrawek ziemi stoczono pięć wielkich bitew, ostatnią w 1918 roku. Niemcy nigdy miasta nie zdobyli, ale ich artyleria zamieniła je w ruinę. Dla Brytyjczyków Ypres stało się symbolem całej ich wojny na zachodzie.

Miasto na drodze do morza (1914)

Przed wojną Ypres liczyło około 17 000 mieszkańców i żyło pamięcią średniowiecznej świetności. Jej pomnikiem były zbudowane w XIII wieku Sukiennice, jedna z największych świeckich budowli gotyckich. Jesienią 1914 roku miasto znalazło się na drodze armii, które ścigały się ku morzu.

7 października weszła do niego niemiecka kawaleria. Oficerowie zajęli ratusz i zabrali kasę miejską z 62 lub 65 tysiącami franków, a następnego ranka oddziały odjechały na zachód. W połowie miesiąca nadeszli Brytyjczycy, a obok nich stanęły francuskie dywizje terytorialne.

Od 19 października do 22 listopada trwała pierwsza bitwa pod Ypres. Niemcy rzucili do Flandrii nową armię, złożoną w dużej części z ochotników, by dotrzeć do portów nad kanałem La Manche. Brytyjczycy i Francuzi utrzymali front, ale stara zawodowa armia brytyjska wykrwawiła się pod miastem. 22 listopada niemieckie pociski podpaliły Sukiennice. Po bitwie został łuk otoczony z trzech stron przez Niemców, a z okolicznych grzbietów ich artyleria mogła ostrzeliwać niemal każdy jego punkt.

Łuk Ypres (1915–1916)

Mieszkańcy długo trwali w mieście, do którego na początku wojny napłynęły tysiące uchodźców. Gdy ostrzał się nasilił, kto mógł, wyjeżdżał, najpierw do Poperinge, Kortrijk czy Ostendy, a pozostali kryli się w piwnicach i schronach w wałach obronnych. Według historyka Pietera Trogha osiem miesięcy ostrzału zabiło setki cywilów, a w czasie drugiej bitwy pod Ypres ostatnich mieszkańców ewakuowano. W maju 1915 roku miasto należało już tylko do wojska, a jego ludność rozproszyła się po Belgii, Francji i Wielkiej Brytanii.

Od 20 kwietnia 1915 roku Ypres ostrzeliwał niemiecki moździerz kalibru 42 cm, a 22 kwietnia na północnym skraju łuku Niemcy wypuścili chmurę chloru. Był to pierwszy na froncie zachodnim atak gazem, który miał zabijać. W drugiej bitwie pod Ypres, trwającej do 25 maja, Niemcy zmniejszyli łuk o kilka kilometrów i zajęli wzniesienia, z których widzieli niemal całe jego wnętrze, ale miasta nie wzięli. W tych tygodniach kanadyjski lekarz John McCrae napisał pod Ypres wiersz „In Flanders Fields”.

Ruiny wstrząsały nawet tymi, którzy widzieli już inne zniszczone miasta. Amerykańska pisarka Edith Wharton, która dotarła tu w 1915 roku, zapisała, że na ulicach nie było żywej duszy i że takiego miasta jeszcze nie widziała. Brytyjscy żołnierze przekręcali nazwę na „Wipers” i wydawali na froncie gazetkę „The Wipers Times”.

Przez blisko trzy lata łuku broniła brytyjska 2 Armia Herberta Plumera. Wielkich ofensyw nie było, ale straty nie ustawały. Walczono o pojedyncze wzniesienia i leje po minach: o Wzgórze 60 na południe od miasta, pod którym brytyjscy saperzy w kwietniu 1915 roku wysadzili miny, czy o Mount Sorrel, zdobyte przez Niemców w czerwcu 1916 roku i odbite przez Kanadyjczyków.

Passchendaele i ostatnie natarcie Niemców (1917–1918)

W 1917 roku Brytyjczycy postanowili wyrwać się z łuku. 7 czerwca 19 min wybuchło pod niemieckimi okopami na grzbiecie Messines na południe od miasta i 2 Armia zdobyła grzbiet w jeden dzień. 31 lipca Douglas Haig rozpoczął trzecią bitwę pod Ypres. Natarcie na wzgórza na wschód od miasta utknęło w deszczu i błocie, a gdy 6 listopada Kanadyjczycy zdobyli Passchendaele, front przesunął się zaledwie o kilka kilometrów. Obie strony straciły w tej bitwie mniej więcej po ćwierć miliona ludzi.

Wiosną 1918 roku zdobycze te przepadły w kilka dni. W czasie niemieckiej ofensywy nad Lys Plumer w nocy z 15 na 16 kwietnia oddał bez walki grzbiet Passchendaele i cofnął się na linię pod samym miastem, a 25 kwietnia Niemcy zdobyli wzgórze Kemmel. Ypres jednak nie wzięli, a skrócony łuk przetrwał. 28 września Belgowie i Brytyjczycy pod wodzą króla Alberta I uderzyli spod miasta i w piątej bitwie pod Ypres w dwa dni odzyskali wszystkie okoliczne wzgórza, o które walczono od 1914 roku.

Ruiny i odbudowa

Wojna przyniosła całkowite zniszczenie Ypres. Według opisów z końca 1918 roku jeździec mógł spojrzeć ponad gruzami na drugi koniec miasta, a Sukiennice leżały w ruinie. W styczniu 1919 roku Winston Churchill oświadczył na posiedzeniu Imperialnej Komisji Grobów Wojennych, że zburzone Ypres jest symbolem cierpień Imperium Brytyjskiego, i chciał zostawić jego centrum w ruinie jako uświęconą ziemię. Mówił, że dla Brytyjczyków nie ma na świecie świętszego miejsca. Rząd belgijski z początku popierał ten pomysł, ale mieszkańcy i burmistrz René Colaert chcieli jak najszybciej odbudować swoje domy.

Postawili na swoim. Od wiosny 1919 roku powracający mieszkali w drewnianych barakach na łące Minneplein pod wałami, a miasto odbudowywano według dawnych planów i fotografii, w stylu sprzed wojny, z niemieckich reparacji i datków z całego świata. Większość domów stanęła w latach dwudziestych, ale odbudowę Sukiennic ukończono dopiero w 1967 roku.