Bitwa pod Langemarck (1914)

Bitwa pod Langemarck toczyła się od 21 do 24 października 1914 roku na północ i północny wschód od Ypres we Flandrii. Była pierwszym etapem I bitwy pod Ypres. Brytyjski I Korpus generała Douglasa Haiga ruszył 21 października do natarcia w stronę Brugii, przekonany, że ma przed sobą najwyżej jeden korpus niemiecki. Natrafił na kilka nowych niemieckich korpusów rezerwowych, które same nacierały na Ypres. Brytyjczycy zatrzymali się już pierwszego dnia i przeszli do obrony, a przez kolejne trzy dni odpierali ataki młodych, słabo wyszkolonych żołnierzy niemieckich, zadając im ogromne straty. Z tych walk i z późniejszego natarcia z 10 listopada zrodził się w Niemczech mit Langemarck.

Nazwa i daty

Nazwę i daty bitwy ustalił po wojnie brytyjski komitet do spraw nazewnictwa bitew. Podzielił on walki pod Ypres jesienią 1914 roku, trwające od 19 października do 22 listopada, na kilka mniejszych bitew. Pierwszą z nich nazwał od wsi Langemarck (dziś Langemark, część gminy Langemark-Poelkapelle), największej wówczas miejscowości w okolicy Ypres, liczącej ponad 7 tysięcy mieszkańców. Bitwa objęła działania brytyjskiego I Korpusu i sąsiedniego IV Korpusu generała Henry’ego Rawlinsona na łuku od Zandvoorde przez Zonnebeke i Langemarck po kanał Ypres–Yser. Niemcy traktowali te walki jako część jednej wielkiej bitwy we Flandrii i nie wyróżniali ich osobną nazwą.

Tej bitwy nie należy mylić z bitwą pod Langemarck z 16–18 sierpnia 1917 roku, jednym z etapów III bitwy pod Ypres. Z Langemarck wiąże się też jeszcze inna, głośna data. 22 kwietnia 1915 roku, na początku II bitwy pod Ypres, Niemcy użyli tu po raz pierwszy na wielką skalę gazu bojowego.

Tło

W połowie października 1914 roku wyścig do morza dobiegał końca. Armia belgijska okopała się nad Yser, a pod Ypres wróciły wojska brytyjskie: 7 Dywizja i 3 Dywizja Kawalerii z IV Korpusu Rawlinsona. Na północ od nich stały francuskie dywizje terytorialne i korpus kawalerii generała de Mitry’ego. 19 i 20 października do Ypres dotarł znad Aisne ostatni z korpusów Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, I Korpus Haiga, złożony z 1 i 2 Dywizji.

Naczelny wódz brytyjski, marszałek John French, wciąż wierzył w obejście niemieckiego skrzydła. Wraz z generałem Ferdinandem Fochem liczył, że z Ypres wojska sprzymierzone ruszą na wschód i północny wschód. I Korpus otrzymał rozkaz marszu w kierunku Thourout (Torhout), a dalej na Brugię. French lekceważył meldunki własnego wywiadu i zakładał, że na północ od Ypres stoi najwyżej jeden korpus niemiecki.

W rzeczywistości do Flandrii zmierzała nowa niemiecka 4 Armia księcia Albrechta Wirtemberskiego. Jej trzon tworzyły cztery nowe korpusy rezerwowe, XXII, XXIII, XXVI i XXVII, sformowane w pierwszych tygodniach wojny. Służyło w nich wielu ochotników, którzy zgłosili się do wojska w sierpniu 1914 roku, w tym uczniowie i studenci, obok rezerwistów i starszych żołnierzy Landwehry. Szkolenie trwało zaledwie kilka tygodni. Brakowało doświadczonych oficerów i podoficerów, karabinów maszynowych i artylerii. Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn rzucił te korpusy do natarcia między morzem a Ypres, licząc, że przełamią słaby front sprzymierzonych i otworzą drogę do portów nad kanałem La Manche. W ostatnich dniach przed bitwą ich straże przednie wyparły francuską i brytyjską kawalerię z Roeselare i z grzbietu pod Passendale, na wschód od Ypres.

Przebieg walk

21 października. Rano I Korpus ruszył do natarcia na północny wschód, z 2 Dywizją na prawym skrzydle, między Zonnebeke a Sint-Juliaan, i 1 Dywizją na lewym, spod Langemarck w stronę Poelkapelle. Z powodu zatorów na drogach i mostach, zapchanych przez francuskie oddziały terytorialne i uciekinierów, 1 Dywizja spóźniła się na pozycje wyjściowe i natarcie ruszyło dopiero po godzinie 9. Brytyjczycy posuwali się w płaskim, lecz gęsto zabudowanym terenie, poprzecinanym strumieniami, żywopłotami i zagajnikami. Naprzeciw nich wychodziły z przeciwnej strony dywizje niemieckiego XXVI Korpusu Rezerwowego generała Otto von Hügla. Doszło do bitwy spotkaniowej. Brytyjska artyleria miała, jak pisze historia oficjalna, „cele życia”: gęste tyraliery niemieckiej piechoty nacierające w otwartym polu z bliskiej odległości.

Około południa na lewym skrzydle pojawiło się nowe zagrożenie. Przez las pod Houthulst nadciągała 46 Dywizja Rezerwowa z XXIII Korpusu Rezerwowego generała Georga von Kleista, a francuska kawaleria, która osłaniała brytyjskie skrzydło, otrzymała rozkaz wycofania się za kanał. Po południu Haig wstrzymał natarcie. 1 Dywizja musiała użyć swoich odwodów, by osłonić odsłoniętą flankę na linii od Langemarck po Bikschote i kanał. Wieczorem front I Korpusu tworzył wysunięty klin od stacji Zonnebeke przez okolice Langemarck po wieś Koekuit, skąd skręcał na zachód, ku kanałowi pod Steenstrate. Korpus stracił tego dnia 982 ludzi. Wieczorem marszałek French nakazał wszystkim korpusom przejść do obrony i okopać się na zajmowanych pozycjach. Tego samego dnia naczelny wódz armii francuskiej, generał Joseph Joffre, zapowiedział wysłanie pod Ypres francuskiego IX Korpusu.

22 października. Niemcy nacierali na całym łuku wokół Ypres. Brytyjskie okopy były płytkie, porozrywane, bez drutu kolczastego i bez drugiej linii, ale ogień brytyjskich karabinów i dział zatrzymywał kolejne fale. Na odcinku 7 Dywizji pod Zonnebeke i Becelaere zabici i ranni Niemcy leżeli, według jednego z dzienników batalionowych, dosłownie stosami. Wieczorem młodzi żołnierze XXVI Korpusu Rezerwowego zaatakowali pod Langemarck bataliony 5 Brygady. Niektórzy doszli na 25 metrów od okopów. Jedyny sukces Niemcy odnieśli na odcinku 1 Dywizji. O zmierzchu wdarli się w luki w półkolistej pozycji 1 Batalionu Cameron Highlanders przy karczmie Kortekeer (Kortekeer Cabaret), przy drodze z Langemarck do Bikschote, i zepchnęli Szkotów o kilkaset metrów. Tego dnia Niemcy wyparli też Francuzów z Bikschote.

23 października. O świcie, we mgle, zbiorczy oddział pięciu batalionów pod dowództwem generała Edwarda Bulfina przeszedł do kontrataku. Około południa Brytyjczycy odbili karczmę Kortekeer i uwolnili 54 wziętych do niewoli Szkotów. Do niewoli trafiło około 550 Niemców, głównie z 45 Dywizji Rezerwowej. Tymczasem rano Niemcy uderzyli od północy na samą wieś Langemarck. Bataliony Gloucestershire i Welch odparły atak ogniem karabinowym, a żołnierze Gloucestershire mieli wystrzelić średnio po 500 nabojów na głowę. Około 13 natarcie się załamało, a odwrót Niemców pod ogniem artylerii zamienił się w bezładną ucieczkę. Wieczorem, o zmierzchu, XXVI Korpus Rezerwowy jeszcze raz zaatakował 2 Dywizję. Nazajutrz Francuzi naliczyli przed pozycją jednego tylko batalionu Oxfordshire 740 zabitych Niemców. Tego samego dnia pod Ypres dotarła francuska 17 Dywizja z IX Korpusu, która w nocy zluzowała 2 Dywizję.

24 października. Francuska 17 Dywizja przeszła do natarcia na Zonnebeke i do wieczora posunęła się o kilkaset metrów. Uwolniona 2 Dywizja ruszyła na pomoc 7 Dywizji, na którą uderzył XXVII Korpus Rezerwowy. Niemcy przerwali front i wdarli się do lasu Polygon, ale kontratak batalionów 2 i 7 Dywizji wyparł ich z powrotem. Wieczorem pozycje 1 Dywizji pod Langemarck zaczęły przejmować francuskie brygady terytorialne. Pod ostrzałem luzowanie przeciągnęło się do świtu 25 października. Tym dniem brytyjska nomenklatura kończy bitwę pod Langemarck. Ciężar walk przesunął się na wschód i południowy wschód od Ypres, pod Geluveld.

Straty

Dokładnych strat w samej bitwie pod Langemarck nie da się ustalić. Brytyjski I Korpus stracił 21 października 982 zabitych, rannych i zaginionych, a 1 Dywizja w ciągu czterech dni walk około 1400 ludzi. Straty niemieckie były wielokrotnie wyższe. Niemiecka historia oficjalna przyznawała, że korpusy rezerwowe poniosły ciężkie straty i że po niepowodzeniu 46 Dywizji Rezerwowej między Bikschote a Langemarck o przełamaniu nie mogło być na razie mowy. W niektórych pułkach straty sięgały, według różnych opracowań, nawet 70 procent stanów. Według zapisków pułkownika Fritza von Lossberga z niemieckiego naczelnego dowództwa cała 4 Armia straciła do 3 listopada około 62 tysięcy ludzi.

Mit Langemarck

10 listopada 1914 roku, gdy I bitwa pod Ypres zbliżała się do końca, XXIII Korpus Rezerwowy ponownie zaatakował na północ od Ypres, między Bikschote a Noordschote, kilka kilometrów na zachód od Langemarck. Natarcie przez podmokłe pola zatrzymali Francuzi, a Niemcy stracili około 2 tysięcy ludzi. Następnego dnia, 11 listopada, komunikat niemieckiego naczelnego dowództwa ogłosił, że „na zachód od Langemarck młode pułki ze śpiewem »Deutschland, Deutschland über alles« uderzyły na pierwszą linię pozycji nieprzyjaciela i zdobyły ją”. Zdanie to, przedrukowane na pierwszych stronach niemal wszystkich niemieckich gazet, dało początek legendzie.

Mit połączył w jedno różne epizody walk we Flandrii, od krwawych szturmów z 21–24 października po atak z 10 listopada, a samo Langemarck stało się ich symbolem. Zamiast klęski źle wyszkolonych rekrutów opowiadano o bohaterskiej ofierze młodzieży akademickiej, idącej na śmierć ze śpiewem hymnu na ustach. Historycy dawno podważyli tę wersję. Trudno sobie wyobrazić, by żołnierze z blisko 30-kilogramowym ekwipunkiem śpiewali, biegnąc przez rozmokłe flandryjskie pola, a jeśli śpiewano, to najpewniej po to, by w ciemności i zamieszaniu odróżnić swoich od wroga. Studenci i uczniowie nie stanowili też większości nowych pułków. W 211 Rezerwowym Pułku Piechoty, który walczył pod Bikschote, na około 2900 żołnierzy przypadało 970 ochotników, głównie w wieku 18–20 lat, obok blisko 1500 starszych żołnierzy Landwehry. Według szacunków młodzi ochotnicy stanowili najwyżej około 30 procent poległych Niemców pod Ypres.

Po wojnie o młodych poległych pod Ypres mówiono w Niemczech jako o „rzezi niewiniątek” (Kindermord bei Ypern). Od lat dwudziestych organizacje studenckie i kombatanckie urządzały doroczne obchody dnia Langemarck, a po 1933 roku mit przejęła propaganda narodowosocjalistyczna, stawiając go za wzór poświęcenia dla młodzieży. Przy berlińskim stadionie olimpijskim urządzono w 1936 roku Halę Langemarck, poświęconą pamięci poległych.

Cmentarz w Langemark

Pod Langemark znajduje się niemiecki cmentarz wojenny, jeden z największych z czasów I wojny światowej. Pierwsze pochówki powstały tu już w 1915 roku. W 1928 roku niemieckie organizacje studenckie postanowiły przebudować cmentarz na pomnik poległej młodzieży, stąd jego potoczna nazwa „cmentarz studentów” (Studentenfriedhof). W obecnej formie otwarto go 10 lipca 1932 roku. Spoczywa na nim ponad 44 tysiące żołnierzy, w tym blisko 25 tysięcy w zbiorowej mogile, największej na niemieckim cmentarzu wojennym. Większość z nich poległa jesienią 1914 roku, ale nie wszyscy w walkach pod samym Langemarck. 1 czerwca 1940 roku, w czasie kampanii na zachodzie, cmentarz odwiedził Adolf Hitler, który jesienią 1914 roku sam walczył pod Ypres, choć nie pod Langemarck. W 2023 roku cmentarz wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO razem z innymi miejscami pamięci I wojny światowej.

Znaczenie

Bitwa pod Langemarck zakończyła brytyjskie i francuskie nadzieje na obejście niemieckiego skrzydła we Flandrii. Od 21 października Brytyjski Korpus Ekspedycyjny pod Ypres bronił się przed przeważającymi siłami. Bitwa pokazała też, ile kosztuje rzucenie do natarcia niedoszkolonych żołnierzy przeciw zawodowej armii, uzbrojonej w szybkostrzelne karabiny i artylerię. Niemieckie korpusy rezerwowe nie przełamały frontu. Walki przeniosły się na wschód od Ypres, gdzie pod koniec października i w listopadzie rozstrzygnął się los miasta.