Foch obejmuje dowództwo we Flandrii

Brytyjska kronika wojny podaje pod datą 8 października 1914 roku, że generał Ferdinand Foch został wyznaczony do dowodzenia wojskami sprzymierzonych, z wyjątkiem Belgów, broniącymi flandryjskiego wybrzeża. W rzeczywistości sprawa była bardziej złożona. Foch otrzymał swoją misję kilka dni wcześniej, a nad armią brytyjską i belgijską nigdy nie miał formalnej władzy. Mimo to przez kolejne tygodnie to on w praktyce kierował obroną Flandrii.

Misja z 4 października

Po południu 4 października naczelny wódz armii francuskiej, generał Joseph Joffre, wezwał Focha, dowódcę 9 Armii, do swojej kwatery głównej w Romilly-sur-Seine. Wyjaśnił mu, że próby obejścia niemieckiego skrzydła na północy nie przyniosły powodzenia, a dowódcy francuscy w tym rejonie wahają się i myślą o odwrocie. Na północ przenosiła się też znad Aisne armia brytyjska, a wkrótce trzeba było ułożyć współpracę z armią belgijską, wciąż broniącą się w Antwerpii. Joffre polecił Fochowi natychmiast pojechać na północ, przejąć kierowanie działaniami francuskimi i koordynować je z sojusznikami. Foch otrzymał tytuł zastępcy naczelnego wodza.

Tego samego wieczoru Foch przekazał 9 Armię generałowi Humbertowi i o 22 wyjechał samochodem z Châlons. Rano 5 października był już w Breteuil u generała Noëla de Castelnau, a następnie pojechał do generała de Maud’huy, który bronił Arras. Swoją kwaterę urządził w Doullens, w połowie drogi między obiema armiami. Jak wspominał, w ciągu pierwszych 57 godzin nowej misji przejechał ponad 850 kilometrów.

Która data?

Źródła różnie datują nominację Focha. Sam Foch w swoich wspomnieniach i francuskie archiwa wojskowe podają 4 października. Tę samą datę przyjmuje się za początek istnienia zgrupowania armii francuskich na północy, później nazwanego Tymczasową Grupą Armii Północ. Brytyjska historia oficjalna podaje, że na początku Foch występował jako „delegat naczelnego wodza”, a 11 października został dowódcą grupy armii północnych. Data 8 października, którą podaje brytyjska kronika i niektórzy biografowie Focha, może wiązać się z pierwszymi kontaktami z Brytyjczykami. Właśnie wtedy do Flandrii zaczęły przybywać korpusy Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, przerzucane znad Aisne.

Spotkanie w Doullens

Według wspomnień Focha 8 października odwiedził go w Doullens dowódca Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego, marszałek John French, który przeniósł właśnie swoją kwaterę do Abbeville. Towarzyszył mu zastępca szefa sztabu Frencha, generał Henry Wilson, stary przyjaciel Focha, który przed wojną jako szef zarządu operacyjnego brytyjskiego ministerstwa wojny przygotowywał współpracę obu armii. Foch pisał, że French przyniósł wiadomość o upadku Antwerpii i pytał, jak odpowiedzieć na wydarzenie, które oddawało Belgię w ręce Niemców. Brytyjska historia oficjalna wspomina natomiast o konferencji Focha i Frencha w Doullens 10 października, gdy Antwerpia rzeczywiście skapitulowała. Uzgodniono wtedy, że wojska francuskie i brytyjskie spróbują wspólnie uderzyć na wschód, a Brytyjczycy przejdą na północ od Lille. Możliwe, że Foch po latach połączył w pamięci dwa spotkania.

Foch nie tracił czasu. Już 7 października wydał polecenia przygotowania do obrony Dunkierki i zatopienia okolicznych terenów wodą z kanałów, a w razie potrzeby także morską. Wysłał też brygady terytorialne, by osłaniały wyładunek wojsk brytyjskich wokół Saint-Omer.

Władza bez władzy

Wbrew temu, co sugeruje brytyjska kronika, Foch nie dowodził Brytyjczykami ani Belgami. Brytyjska historia oficjalna podkreśla, że formalnie mógł jedynie przesyłać ich dowódcom kopie rozkazów wydawanych wojskom francuskim i proponować wspólne działania. W praktyce jego wpływ był jednak ogromny. French, a po wycofaniu się armii belgijskiej nad Yser także król Albert I, na ogół przyjmowali jego propozycje. W ciężkich walkach pod Ypres oddziały trzech armii walczyły ramię w ramię, a Foch przerzucał francuskie posiłki tam, gdzie front był najbardziej zagrożony.

24 października Foch przeniósł swoją kwaterę bliżej frontu, do Cassel, skąd kierował walkami we Flandrii do ich wygaśnięcia w listopadzie. Doświadczenie współpracy z sojusznikami z jesieni 1914 roku miało zaważyć na jego dalszej karierze. W marcu 1918 roku, podczas wielkiej niemieckiej ofensywy, na konferencji w tym samym Doullens powierzono mu koordynację działań wszystkich armii sprzymierzonych na froncie zachodnim, a wkrótce potem mianowano go ich naczelnym wodzem.