John French

Marszałek polny sir John French dowodził Brytyjskim Korpusem Ekspedycyjnym przez pierwsze półtora roku wojny: od wyjazdu do Francji w sierpniu 1914 roku, przez Mons, Marnę i Ypres, po nieudaną ofensywę pod Loos jesienią 1915 roku. Był odważnym, lubianym przez żołnierzy kawalerzystą, który zdobył sławę w wojnie burskiej, ale wojna na kontynencie przerosła jego doświadczenie i temperament. Kłócił się z Francuzami, z ministrem wojny lordem Kitchenerem i w końcu z własnymi podwładnymi, z których jeden, Douglas Haig, zajął jego miejsce. Później dowodził obroną Wysp, a od 1918 roku jako lord namiestnik rządził Irlandią.

Przed wojną

Urodził się 28 września 1852 roku w Ripple w hrabstwie Kent, w rodzinie oficera marynarki. Ród wywodził się z Irlandii, z Frenchpark w hrabstwie Roscommon, i French zawsze uważał się za Irlandczyka. W wieku 14 lat wstąpił do Royal Navy, ale cierpiał na chorobę morską i lęk wysokości, więc w 1870 roku przeszedł do armii. Od 1874 roku służył w 19 Pułku Huzarów. Szybko awansował, w latach 1884–1885 walczył w Sudanie w nieudanej wyprawie na odsiecz generała Gordona, a później dowodził swoim pułkiem. W 1899 roku przed bankructwem, skutkiem spekulacji akcjami kopalń,, które zmusiłoby go do odejścia z armii, uratowała go pożyczka 2500 funtów od młodszego oficera, kapitana Douglasa Haiga.

Sławę przyniosła mu druga wojna burska. 21 października 1899 roku wygrał starcie pod Elandslaagte, a w lutym 1900 roku jego dywizja kawalerii szarżą pod Klip Drift przełamała linie Burów i 15 lutego weszła do oblężonego Kimberley. Jego szefem sztabu był wtedy Haig. Wrócił do kraju jako bohater narodowy, dowodził korpusem w Aldershot, od 1907 roku był generalnym inspektorem armii, a 15 marca 1912 roku został szefem Imperialnego Sztabu Generalnego, czyli zawodowym zwierzchnikiem armii brytyjskiej. W czerwcu 1913 roku otrzymał buławę marszałka polnego.

Wiosną 1914 roku jego karierę przerwał tzw. incydent w Curragh. Gdy oficerowie w Irlandii zapowiedzieli, że nie wykonają rozkazu użycia siły wobec Ulsteru, French podpisał dokument zapewniający, że armia nie zostanie użyta do zmiażdżenia oporu przeciw autonomii. Rząd go odrzucił, a French 6 kwietnia 1914 roku musiał podać się do dymisji. Od dawna był jednak przewidziany na dowódcę korpusu ekspedycyjnego na wypadek wojny i w sierpniu otrzymał to stanowisko.

1914: od Mons do Marny

4 sierpnia 1914 roku French został naczelnym dowódcą Brytyjskiego Korpusu Ekspedycyjnego. Na naradzie wojennej 5 sierpnia rozważał nawet działania z Antwerpii, ostatecznie przyjęto jednak przedwojenny plan koncentracji pod Maubeuge. 14 sierpnia przepłynął do Francji. Od lorda Kitchenera dostał instrukcję, by współdziałać z Francuzami, ale nie podlegać ich rozkazom i unikać nadmiernych strat, bo korpus był jedyną armią polową Wielkiej Brytanii.

Od początku nie ułożyły mu się stosunki z sąsiadem z prawej strony, dowódcą francuskiej 5 Armii Charles’em Lanrezakiem. Obaj nie znali swoich języków, a już pierwsze spotkanie 17 sierpnia skończyło się wzajemną niechęcią. Pod Mons 23 sierpnia French długo nie wierzył meldunkom o sile Niemców i jeszcze wieczorem myślał o natarciu, ale po wycofaniu się Lanrezaca musiał zarządzić odwrót. 26 sierpnia II Korpus generała Horace’a Smith-Dorriena wbrew jego woli przyjął bitwę pod Le Cateau. French uważał, że korpus jest rozbity, i przeceniał straty.

W ostatnich dniach sierpnia stracił zaufanie do sojuszników. 30 sierpnia oznajmił Josephowi Joffre’owi, że jego wojska muszą na kilka dni, a nawet do dziesięciu, opuścić front i odpocząć za Sekwaną. Zaniepokojony rząd wysłał do Paryża Kitchenera. 1 września w ambasadzie brytyjskiej minister rozkazał Frenchowi pozostać na linii frontu. French czuł się upokorzony, zwłaszcza że Kitchener przyjechał w mundurze marszałka polnego, i nigdy mu tego nie wybaczył. 5 września Joffre przyjechał do jego kwatery w Melun i błagał o udział w kontrofensywie słowami „Panie marszałku, to Francja pana prosi”. Wzruszony French odpowiedział, że jego żołnierze zrobią wszystko, co w ludzkiej mocy. Brytyjczycy weszli nad Marną w lukę między armiami Klucka i Bülowa, choć posuwali się ostrożnie i wolno, a potem doszli nad Aisne.

1914: Flandria

Jesienią French poparł przerzucenie korpusu na północ, bliżej portów nad kanałem La Manche. Od 13 października jego kwatera główna mieściła się w Saint-Omer. Wspólnie z Ferdinandem Fochem wierzył, że naprzeciw stoją słabe siły niemieckie, i planował natarcie na Roulers i Menin. Zamiast tego Brytyjczycy wpadli na nowe armie niemieckie i w pierwszej bitwie pod Ypres przez miesiąc bronili się resztkami sił. 31 października, gdy front pękł pod Gheluvelt, French nie miał już odwodów i pojechał prosić Focha o pomoc. Później pisał, że przeżył wtedy najgorsze pół godziny w życiu.

Pod Ypres wykrwawiła się stara zawodowa armia. Do końca listopada korpus stracił około 90 tysięcy ludzi. 1 listopada w Dunkierce Kitchener zaproponował Joffre’owi zastąpienie Frencha generałem Ianem Hamiltonem, ale Joffre odmówił. W listopadzie French zwierzył się Haigowi, że chyba przeszedł atak serca, a lekarze kazali mu odpoczywać. Pod koniec grudnia jego wojska podzielono na dwie armie: 1 Armię Haiga i 2 Armię Smith-Dorriena.

1915: ofensywy i kryzys amunicyjny

French wierzył, że front zachodni można przełamać, i sprzeciwiał się przerzucaniu wojsk na inne teatry. Na posiedzeniu Rady Wojennej 13 stycznia 1915 roku zabiegał o posiłki na ofensywę we Flandrii, ale politycy postawili na Dardanele. Pod Neuve-Chapelle w marcu 1915 roku 1 Armia Haiga zdobyła wieś, lecz przełamania nie wykorzystano. W kwietniu, w drugiej bitwie pod Ypres, French popierał kosztowne kontrataki, a gdy Smith-Dorrien 27 kwietnia zaproponował wycofanie się na krótszą linię, odebrał mu dowództwo nad wojskami w łuku Ypres i powierzył je generałowi Herbertowi Plumerowi, który wkrótce przeprowadził podobny odwrót. 6 maja Smith-Dorrien, z którym French nie znosił się od lat, musiał oddać także 2 Armię i wrócić do kraju.

9 maja natarcie na grzbiet Aubers załamało się w kilka godzin. French uznał, że winien jest brak pocisków burzących, i postanowił uderzyć w Kitchenera. Przekazał informacje korespondentowi „The Timesa” Charlesowi Repingtonowi, którego artykuł ukazał się 14 maja, a jego zaufani ludzie pokazali te same dokumenty Davidowi Lloydowi George’owi i przywódcom opozycji. Afera amunicyjna przyczyniła się do upadku rządu liberałów i utworzenia koalicji, w której zaopatrzenie armii przejęło Ministerstwo Amunicji. Kitchener pozostał jednak na stanowisku, a French zyskał w nim jeszcze zawziętszego przeciwnika.

Loos i dymisja

Latem 1915 roku w Londynie coraz częściej mówiono o jego odwołaniu. Krytykowali go Kitchener, król Jerzy V i jego własny szef sztabu, generał William Robertson, który pisał do Londynu, że naczelny dowódca zmienia zdanie z dnia na dzień. French zgodził się na wspólną z Francuzami ofensywę w Artois, choć teren pod Loos wydawał mu się niekorzystny. 25 września 1 Armia Haiga przełamała pierwszą pozycję niemiecką, ale odwody, które French zatrzymał w swoich rękach daleko za frontem, przyszły za późno. Następnego dnia dwie niedoświadczone dywizje Nowych Armii zostały rozbite. Bitwa pod Loos kosztowała Brytyjczyków ponad 50 tysięcy ludzi.

Haig obwinił o porażkę Frencha i mówił to otwarcie, także królowi. Gdy 2 listopada opublikowano raport Frencha, według którego oddał on odwody już o 9.30, Haig zażądał sprostowania. Premier Herbert Henry Asquith uznał, że French musi odejść, ale chciał oszczędzić mu upokorzenia. Przez wicehrabiego Eshera zaproponował mu tytuł para i nowe stanowisko w kraju. Rezygnacja Frencha dotarła do premiera 6 grudnia, a ogłoszona została w połowie grudnia. Dowództwo złożył w południe 18 grudnia, a następcą został Haig, choć French rekomendował Robertsona.

Dowódca w kraju

Od grudnia 1915 roku French był pierwszym naczelnym dowódcą wojsk w kraju (Home Forces) i odpowiadał za obronę przed inwazją, szkolenie uzupełnień i obronę przeciwlotniczą. W styczniu 1916 roku otrzymał tytuł wicehrabiego French of Ypres. W kwietniu 1916 roku, po wybuchu powstania wielkanocnego, wysłał do Irlandii dwie brygady i wybrał generała Johna Maxwella, który stłumił rebelię.

Nowe stanowisko uważał za degradację i pozostał zgorzkniałym krytykiem Haiga. W listopadzie 1916 roku król upomniał go, by przestał go oczerniać. Premier Lloyd George chętnie jednak słuchał jego rad. W październiku 1917 roku, w czasie walk pod Ypres, French przedstawił Gabinetowi Wojennemu memoriał, w którym podważał optymistyczne wyliczenia niemieckich strat sporządzane w kwaterze Haiga, nazywał dalsze ofensywy na froncie zachodnim hazardem i radził czekać na Amerykanów oraz utworzyć sojuszniczą Najwyższą Radę Wojenną.

Namiestnik Irlandii

W maju 1918 roku, w szczycie kryzysu wywołanego zapowiedzią poboru w Irlandii, French został lordem namiestnikiem Irlandii. Zgodził się pod warunkiem, że będzie „wojskowym wicekrólem”. W nocy z 17 na 18 maja na jego rozkaz aresztowano przywódców Sinn Féin pod zarzutem spisku z Niemcami, którego dowody okazały się wątłe. Na wolności pozostali radykałowie, jak Michael Collins, a poparcie dla niepodległości rosło. Po wojnie French namiestnikował przez większą część irlandzkiej wojny o niepodległość. Domagał się stanu wojennego, a 19 grudnia 1919 roku pod Dublinem ledwo uszedł z zamachu IRA. Ustąpił 30 kwietnia 1921 roku.

Po wojnie

W 1919 roku wydał wspomnienia „1914”, pisane z pomocą dziennikarza. Książka, pełna nieścisłości i ataków na Kitchenera, Haiga i Smith-Dorriena, wywołała burzę, a Smith-Dorrien nazwał ją w większości fikcją. W 1921 roku French przeszedł w stan spoczynku, a w 1922 roku otrzymał tytuł hrabiego Ypres. Ostatnie lata spędził jako honorowy kapitan zamku Deal w Kencie, gdzie zmarł na raka 22 maja 1925 roku. Na pogrzebie w opactwie westminsterskim trumnę nieśli między innymi Haig, Robertson i Smith-Dorrien. Jego prochy spoczęły w rodzinnym Ripple.

Ocena

French budził skrajne uczucia. Żołnierze go kochali, czego nigdy nie można było powiedzieć o Haigu. Edward Spears, oficer łącznikowy w 1914 roku, pisał o nim jako o człowieku odważnym, który w niebezpieczeństwie nie tracił głowy, ale gdy raz stracił do kogoś zaufanie, przestawał się z nim liczyć. Ludzie z otoczenia Haiga, a także brytyjski historyk oficjalny James Edmonds, oceniali go bezlitośnie jako próżnego kawalerzystę starej daty. Winston Churchill uważał natomiast, że French miał głębsze wyczucie wojny niż Haig i nie wpędziłby armii w tak długie rzezie.

Współcześni historycy są zgodni, że w 1914 roku zawiódł w najważniejszych momentach. Richard Holmes, jego biograf, przyznaje, że miał „niezdyscyplinowany umysł i zmienną osobowość”, ale pisze, że historia potraktowała go zbyt surowo, a jego wpływ na żołnierzy pomógł korpusowi przetrwać odwrót. Brian Bond nazwał go dzielnym generałem bojowym, który znalazł się poza zasięgiem swoich umiejętności. Max Hastings ocenia go znacznie ostrzej i zarzuca mu załamanie po Le Cateau. Część badaczy, jak Ian Beckett, zwraca uwagę, że French szybciej niż Haig zrozumiał, że wojna stała się gigantycznym oblężeniem, w którym decyduje artyleria.