Herbert Henry Asquith

Herbert Henry Asquith był premierem, który wprowadził Wielką Brytanię do wojny jako zjednoczony kraj i przez ponad dwa lata stał na czele jej rządu. Znakomity parlamentarzysta i mistrz godzenia skłóconych ministrów, uchodził za człowieka pokoju, który nie potrafił stać się przywódcą wojny totalnej. Za jego rządów zapadły decyzje o wysłaniu armii do Francji, o wyprawie na Dardanele, o utworzeniu Ministerstwa Amunicji i o pierwszym w dziejach kraju poborze. Klęska Gallipoli, kryzys amunicyjny, powstanie w Dublinie i rzeź nad Sommą podkopały jego autorytet, a w grudniu 1916 roku spór z Davidem Lloydem George’em zakończył jego premierostwo i na zawsze podzielił Partię Liberalną.

Przed wojną

Urodził się 12 września 1852 roku w Morley w Yorkshire, w nonkonformistycznej rodzinie kupców wełnianych. Wcześnie stracił ojca, uczył się w City of London School, a potem jako stypendysta w kolegium Balliol w Oksfordzie, gdzie zasłynął jako mówca. Został adwokatem, a w 1886 roku wszedł do Izby Gmin jako liberalny poseł ze szkockiego okręgu East Fife. W latach 1892–1895 był ministrem spraw wewnętrznych u Gladstone’a, w latach 1905–1908 kanclerzem skarbu, a w kwietniu 1908 roku, po rezygnacji chorego Henry’ego Campbella-Bannermana, został premierem. Po śmierci pierwszej żony ożenił się z błyskotliwą i ekscentryczną Margot Tennant.

Jego rząd przeprowadził wielkie reformy społeczne, od emerytur po ubezpieczenia, a w latach 1909–1911 stoczył zwycięską walkę z Izbą Lordów, która zablokowała budżet Lloyda George’a. Ceną było uzależnienie od irlandzkich nacjonalistów i projekt autonomii Irlandii, który wiosną 1914 roku postawił kraj na krawędzi wojny domowej. Po tzw. incydencie w Curragh, gdy oficerowie w Irlandii zapowiedzieli, że nie użyją siły wobec Ulsteru, Asquith odwołał ministra wojny i od 30 marca 1914 roku sam kierował War Office. Do jego najbliższych współpracowników należeli Edward Grey, Richard Haldane, Lloyd George i Winston Churchill. Od 1912 roku pisał setki listów do młodej Venetii Stanley, która była jego powierniczką. Te listy są dziś jednym z najważniejszych źródeł do dziejów jego rządu.

Sierpień 1914

Jeszcze 24 lipca 1914 roku pisał Venetii, że Europa jest blisko prawdziwego Armagedonu, ale nic nie wskazuje, by Wielka Brytania miała być kimś więcej niż widzem. Gabinet był głęboko podzielony, a większość liberałów nie chciała wojny. Asquith nie zamierzał wiązać sobie rąk ani w jedną, ani w drugą stronę, ale gdy stało się jasne, że Grey poda się do dymisji, jeśli rząd porzuci Francję, stanął po jego stronie. 29 lipca zatwierdził okres przygotowawczy w armii, 1 sierpnia pozwolił Churchillowi zmobilizować flotę, a po niemieckim ultimatum wobec Belgii prawie cały gabinet poszedł za nim. Odeszło tylko dwóch ministrów. 4 sierpnia Asquith poinformował Izbę Gmin o ultimatum dla Niemiec, a o 23.00 Wielka Brytania znalazła się w stanie wojny. Kraj wszedł do niej bez rozłamu politycznego i bez niepokojów, co było jego zasługą.

Następnego dnia zwołał pierwszą naradę wojenną, na której zdecydowano o wysłaniu korpusu ekspedycyjnego do Francji, i oddał War Office lordowi Kitchenerowi, którego mianował ministrem wojny. Sprawę irlandzką odłożył: ustawa o autonomii trafiła do zbioru praw, ale z zawieszeniem do końca wojny.

Rada Wojenna i Dardanele

Asquith uważał, że politycy wyznaczają cele, a wykonanie należy zostawić dowódcom. W listopadzie 1914 roku powołał Radę Wojenną, kilkuosobowy komitet gabinetu, ale prowadził jej obrady jak posiedzenia rządu: wysłuchiwał stron, szukał kompromisu, rzadko narzucał rozwiązanie. Tak było w styczniu 1915 roku, gdy Rada przyjęła plan Churchilla, a premier spisał niejasną uchwałę o wyprawie morskiej, która miała „zająć” półwysep Gallipoli. Przed ostateczną decyzją przyznał rację Churchillowi przeciw Fisherowi, a potem tygodniami godził Churchilla z Kitchenerem w sporze o wojska dla Dardaneli.

Wiosną 1915 roku wszystko obróciło się przeciw niemu. 20 kwietnia w Newcastle zapewniał, że nie ma ani słowa prawdy w twierdzeniach o braku amunicji. 14 maja „The Times” ogłosił depeszę o braku pocisków pod Aubers. Dwa dni wcześniej Venetia Stanley zawiadomiła go o zaręczynach z ministrem Edwinem Montagu, co było dla niego ciężkim osobistym ciosem. 15 maja odszedł z Admiralicji lord Fisher. Asquith uznał, że rząd złożony z samych liberałów nie przetrwa, i w ciągu kilku dni zdecydował się na koalicję.

Rząd koalicyjny

25 maja 1915 roku powstał rząd liberałów, konserwatystów i Partii Pracy. Asquith rozegrał rokowania zręcznie: liberałowie zachowali najważniejsze resorty, a przywódca konserwatystów Andrew Bonar Law dostał tylko ministerstwo kolonii. Zapłacił jednak wysoką cenę. Konserwatyści zażądali, by Churchill odszedł z Admiralicji, a premier zgodził się także na odejście lorda kanclerza Haldane’a, swojego najstarszego przyjaciela, oskarżanego przez prasę o sympatie proniemieckie. Lloyd George stanął na czele nowego Ministerstwa Amunicji.

Do kierowania wojną powołano Komitet Dardanelski, a w listopadzie mniejszy Komitet Wojenny. Oba rozrastały się jednak, a ich decyzje wracały pod obrady ponad dwudziestoosobowego gabinetu. 2 listopada 1915 roku Asquith wygłosił wielką mowę o stanie wojny, w której zapewnił Serbię, że jej niepodległość jest jednym z celów sprzymierzonych, i oświadczył, że nie cofnąłby decyzji o przystąpieniu do wojny. Jesienią wysłał Kitchenera nad Dardanele, licząc, że ten zostanie na Wschodzie, i na czas jego nieobecności sam przejął War Office. Wykorzystał to, by zmusić do dymisji marszałka Johna Frencha, zastąpić go Douglasem Haigiem i dać nowemu szefowi Imperialnego Sztabu Generalnego, Williamowi Robertsonowi, wyłączne prawo doradzania rządowi w sprawach wojskowych. W grudniu zapadła decyzja o ewakuacji Gallipoli.

Pobór i Irlandia

Najtrudniejszą sprawą wewnętrzną był pobór. Wielu liberałów, Partia Pracy i irlandzcy nacjonaliści uważali go za zamach na brytyjską wolność. Asquith szedł do niego małymi krokami: przez rejestrację narodową, plan lorda Derby i obietnicę, że żonaci nie zostaną powołani przed kawalerami. 5 stycznia 1916 roku wniósł ustawę o poborze nieżonatych, którą Izba Gmin uchwaliła ogromną większością, a w maju, po kryzysie, który omal nie rozbił rządu, rozszerzył pobór na żonatych. Z gabinetu odszedł tylko minister spraw wewnętrznych John Simon. Zwolennicy przymusu i tak zarzucali premierowi, że zwlekał.

Na Wielkanoc 1916 roku wybuchło powstanie w Dublinie. Rząd ogłosił stan wojenny w całej Irlandii i oddał władzę generałowi Johnowi Maxwellowi, a sądy wojskowe skazały przywódców na śmierć. Egzekucje ciągnęły się przez dziesięć dni, a premier, choć zalecał Maxwellowi umiar, nie zatrzymał ich od razu. Dopiero 12 maja sam przyjechał do Dublina, a kolejnych wyroków już nie wykonano. Nastroje w Irlandii zdążyły się jednak odwrócić. Ugoda w sprawie autonomii, którą na jego prośbę wynegocjował Lloyd George, upadła wobec sprzeciwu konserwatystów.

1916: Somma i upadek

5 czerwca 1916 roku zginął Kitchener. Po kilku tygodniach, w czasie których premier znów sam kierował War Office, ministrem wojny został Lloyd George. Żona premiera uznała to za największy polityczny błąd jego życia. Latem i jesienią bitwa nad Sommą przyniosła ogromne straty bez przełomu, a 15 września pod Flers-Courcelette zginął najstarszy syn premiera, Raymond. Asquith, przybity, przez kolejne tygodnie był według bliskich zamknięty w sobie.

W listopadzie Lloyd George, Bonar Law i przywódca ulsterskich unionistów Edward Carson uzgodnili, że wojną powinna kierować mała rada z Lloydem George’em na czele, a premier zachowa tylko ogólny nadzór. Po kilku dniach kompromisów, zerwanych porozumień i ataków prasy lorda Northcliffe’a Asquith postawił na konfrontację, przekonany, że nikt inny nie zdoła stworzyć rządu. Przeliczył się. Konserwatyści, a nawet Arthur Balfour, stanęli po stronie jego rywala. 5 grudnia 1916 roku Asquith podał się do dymisji, a dwa dni później premierem został Lloyd George. Tak skończyło się ponad osiem i pół roku jego rządów, najdłuższe nieprzerwane premierostwo od lat 20. XIX wieku.

Przywódca opozycji

Asquith zachował przywództwo Partii Liberalnej i lojalność większości jej posłów i czołowych polityków. Mówił o „dobrze zorganizowanym spisku”, ale nowemu rządowi nie zamierzał przeszkadzać. Jedyne poważne starcie przyszło w maju 1918 roku, gdy generał Frederick Maurice zarzucił w prasie premierowi wprowadzenie parlamentu w błąd co do liczebności armii we Francji. 9 maja Asquith zażądał komisji śledczej, ale Lloyd George odpowiedział świetną mową, a wniosek przepadł stosunkiem głosów 293 do 106. Głosowanie wyznaczyło linię podziału liberałów przed wyborami w grudniu 1918 roku. To Asquith nazwał wtedy pogardliwie „kuponem” list poparcia dla kandydatów koalicji. Jego liberałowie ponieśli klęskę, a sam stracił okręg East Fife, który reprezentował od 1886 roku.

Po wojnie

W 1920 roku wrócił do Izby Gmin z okręgu Paisley i jeszcze przez kilka lat kierował liberałami, a w 1923 roku pogodził się formalnie z Lloydem George’em. W 1924 roku stracił mandat i rok później przyjął tytuł hrabiego Oksfordu i Asquith. W 1926 roku zrezygnował z przywództwa partii. Zmarł 15 lutego 1928 roku w swoim domu w Sutton Courtenay.

Ocena

Asquith przez dziesięciolecia uchodził za symbol nieudolnego prowadzenia wojny. Krytycy przypominali jego hasło „poczekajmy, zobaczymy”, zamiłowanie do brydża, dobrego jedzenia i towarzystwa kobiet, a także skłonność do alkoholu, które w czasie wojny źle wyglądały. Lloyd George i jego zwolennicy przedstawiali go jako człowieka, który nigdy nie działał, dopóki go nie zmuszono, a wtedy zwykle było za późno. Churchill pisał, że zdecydowany Asquith łatwo wygrałby walkę o władzę, ale takiego Asquitha nie było.

Biografowie, przede wszystkim Roy Jenkins, a potem George Cassar, oceniają go łagodniej. Podkreślają, że wprowadził do wojny zjednoczony naród, utworzył koalicję bez rozpadu partii, przeprowadził pobór, który jeszcze w 1914 roku wydawał się nie do pomyślenia, i zbudował podstawy machiny wojennej, którą przejął Lloyd George. Także liczne decyzje, za które go obwiniano, od Dardaneli po ofensywę nad Sommą, były decyzjami zbiorowymi, popieranymi przez generałów. Większość historyków zgadza się jednak, że styl rządzenia, który dobrze służył mu w czasie pokoju, okazał się za wolny na wojnę, a jego upadek otworzył drogę do bardziej scentralizowanego kierowania państwem.