Andrew Bonar Law

Andrew Bonar Law był przywódcą brytyjskich konserwatystów przez całą wojnę i jednym z trzech ludzi, od których zależało, kto rządzi Wielką Brytanią. Kanadyjczyk z urodzenia, szkocki kupiec żelaza z zawodu i prezbiterianin z wyznania, nie pasował do partii ziemian i Kościoła anglikańskiego, a mimo to utrzymał ją w ryzach przez lata wojennego rozejmu partyjnego. W maju 1915 roku wprowadził konserwatystów do rządu koalicyjnego Herberta Henry’ego Asquitha, w grudniu 1916 roku przesądził o jego upadku, a potem, zamiast samemu zostać premierem, oddał władzę Davidowi Lloydowi George’owi. Jako kanclerz skarbu i przywódca Izby Gmin był do końca wojny drugim człowiekiem w rządzie: pilnował finansów, parlamentu i lojalności własnej partii, podczas gdy premier prowadził wojnę.

Przed wojną

Urodził się 16 września 1858 roku w osadzie Kingston (dzisiejszy Rexton) w Nowym Brunszwiku, wówczas jeszcze odrębnej kolonii brytyjskiej. Był synem pastora Wolnego Kościoła Szkocji, który pochodził z Ulsteru i pod koniec życia tam wrócił. Matka zmarła, gdy był małym dzieckiem. W wieku dwunastu lat zamieszkał u jej krewnych, zamożnych Kidstonów, w Helensburgh pod Glasgow. Szkołę porzucił w wieku szesnastu lat dla pracy w rodzinnym banku, a później, dzięki pożyczce Kidstonów, został wspólnikiem i faktycznym kierownikiem firmy handlującej żelazem. Przed trzydziestką był człowiekiem zamożnym. Abstynent i bardzo dobry szachista, słynął z wyjątkowej pamięci.

Do Izby Gmin wszedł w 1900 roku z okręgu w Glasgow, w 1902 roku został parlamentarnym sekretarzem w Ministerstwie Handlu. Wyróżniał się w kampanii Josepha Chamberlaina za cłami ochronnymi. Gdy w listopadzie 1911 roku Arthur Balfour ustąpił z kierownictwa partii, dwaj faworyci, Walter Long i Austen Chamberlain, wycofali się, by nie rozbić jej w wyrównanym głosowaniu, i 13 listopada posłowie jednogłośnie wybrali Lawa, który nigdy dotąd nie zasiadał w gabinecie.

Nowy przywódca wprowadził do polityki ostry, napastliwy styl. Jego głównym tematem stała się walka z home rule, czyli autonomią Irlandii. Razem z przywódcą ulsterskich unionistów Edwardem Carsonem stanął po stronie protestantów z Ulsteru, którzy grozili zbrojnym oporem. 27 lipca 1912 roku na wiecu w pałacu Blenheim oświadczył, że nie wyobraża sobie takiego stopnia oporu Ulsteru, którego by nie poparł. Krytycy, wtedy i później, zarzucali Lawowi, że igrał z wojną domową. Jego obrońcy podkreślają, że chciał przede wszystkim zmusić liberałów do wyborów w sprawie autonomii. W lipcu 1914 roku uczestniczył w konferencji w pałacu Buckingham, zwołanej przez króla Jerzego V, która nie zdołała uzgodnić granic wyłączonego Ulsteru.

Rozejm partyjny

Wybuch wojny przerwał spór. 2 sierpnia 1914 roku Law i lord Lansdowne zapewnili Asquitha listownie, że wahanie w poparciu Francji i Rosji byłoby zgubne dla honoru i bezpieczeństwa kraju, a konserwatyści poprą rząd. Gdy we wrześniu Asquith wpisał ustawę o home rule do zbioru praw, choć z zawieszeniem jej wykonania do końca wojny, Law zaprotestował w Izbie Gmin, po czym wyprowadził z sali cały klub konserwatystów.

Przez kolejne miesiące z trudem hamował własnych posłów, którzy chcieli atakować rząd za brak amunicji i nieudolność ministrów. W maju 1915 roku, po dymisji lorda Fishera, uznał, że dłużej nie zdoła ich powstrzymać. 17 maja przyszedł do Lloyda George’a, a kilkanaście minut rozmowy z Asquithem wystarczyło, by liberalny rząd ustąpił miejsca koalicji. Asquith rozegrał rokowania zręcznie i przywódca konserwatystów dostał tylko Ministerstwo Kolonii, resort w czasie wojny drugorzędny. Law przyjął je, by nie narażać koalicji.

W rządzie Asquitha

Jako minister kolonii zasiadał w Komitecie Dardanelskim, a od listopada 1915 roku w Komitecie Wojennym. Sceptycznie oceniał wysyłanie kolejnych dywizji na Gallipoli, a jesienią 1915 roku należał do najbardziej stanowczych zwolenników ewakuacji półwyspu. Według jego biografa Roberta Blake’a groził nawet dymisją, jeśli gabinet będzie dalej zwlekał. 7 grudnia 1915 roku zapadła decyzja o opuszczeniu Suvli i Anzac. W styczniu 1916 roku Law prowadził przez komisję Izby Gmin ustawę o poborze i odrzucał poprawkę ulsterskich unionistów, którzy chcieli objąć nim Irlandię, tłumacząc, że więcej by się na tym straciło, niż zyskało. W czerwcu 1916 roku reprezentował Wielką Brytanię na paryskiej konferencji gospodarczej sprzymierzonych.

Po powstaniu wielkanocnym Asquith polecił Lloydowi George’owi wynegocjować z Carsonem i Johnem Redmondem natychmiastowe wprowadzenie home rule z wyłączeniem sześciu hrabstw Ulsteru. Law był gotów ten plan przyjąć, ale w lipcu 1916 roku pogrzebali go inni konserwatywni ministrowie, przede wszystkim Lansdowne i Long. Gdy w czerwcu zginął lord Kitchener, Law mógł sam starać się o Ministerstwo Wojny, ale według relacji swojego przyjaciela Maxa Aitkena poparł u premiera kandydaturę Lloyda George’a. Był to początek sojuszu, który miał przetrwać do końca wojny.

Grudzień 1916

Jesienią 1916 roku Law znalazł się w trudnym położeniu. Wciąż cenił Asquitha i długo nie ufał Lloydowi George’owi, ale tracił kontrolę nad partią. 8 listopada w debacie o sprzedaży przejętych niemieckich firm w Nigerii Carson zaatakował go jako ministra kolonii, a za Carsonem głosowała duża część konserwatywnych posłów. 20 listopada Law, Lloyd George i Carson uzgodnili, że wojną powinna kierować mała rada pod przewodnictwem Lloyda George’a, a Asquith zachowa urząd premiera. Law przedstawił ten plan Asquithowi, a 3 grudnia zaniósł mu uchwałę konserwatywnych ministrów, którzy domagali się przebudowy rządu. Przekazał ją jednak niejasno i do dziś trwa spór, czy jego koledzy chcieli wzmocnić Lloyda George’a, czy się go pozbyć. Gdy Asquith zerwał wynegocjowany kompromis, Law stanął po stronie Lloyda George’a i 5 grudnia premier podał się do dymisji.

Jeszcze tego wieczoru król powierzył Lawowi misję tworzenia rządu. Law uważał, że bez Asquitha nie zbuduje trwałego gabinetu, a Asquith nie chciał służyć pod nim. 6 grudnia oddał więc misję Lloydowi George’owi, który następnego dnia został premierem.

Kanclerz skarbu

W nowym rządzie Law został kanclerzem skarbu, przywódcą Izby Gmin i członkiem pięcioosobowego Gabinetu Wojennego. Lloyd George mówił, że jeden z członków gabinetu będzie „pełnił wartę na zewnątrz”, broniąc go w parlamencie, i właśnie to robił Law. Ich współpraca okazała się jednym z najtrwalszych duetów brytyjskiej polityki: porywczy premier rzucał pomysły, a ostrożny Law sprawdzał, czy są wykonalne.

W skarbie Law musiał finansować wojnę, która pochłaniała miliony funtów dziennie. W styczniu 1917 roku ogłosił trzecią pożyczkę wojenną, oprocentowaną na 5 procent, tak wysoko, że Lloyd George nazwał tę stopę „karną”. Pożyczka przyniosła ponad dwa miliardy funtów, choć w większości z zamiany wcześniejszych obligacji, a nowych pieniędzy było około 845 milionów. Podatek od nadzwyczajnych zysków wojennych wzrósł w 1917 roku do 80 procent, podniesiono też podatek dochodowy.

Jako głos rządu w Izbie Gmin Law wypowiadał się w wielu sprawach wojny. W marcu 1917 roku przedstawił rezolucję z pozdrowieniami dla rosyjskiej Dumy po obaleniu cara, w kwietniu zapewnił, że Wielka Brytania poprze niepodległą i zjednoczoną Polskę, a w sierpniu ogłosił, że brytyjscy socjaliści nie dostaną paszportów na konferencję w Sztokholmie. Zasiadał też w Imperialnym Gabinecie Wojennym. W sprawach strategii był ostrożniejszy od premiera. W sporach Lloyda George’a z generałami, zwłaszcza w lutym 1918 roku, gdy ważył się los szefa sztabu Williama Robertsona, długo się wahał, zanim poparł jego odwołanie.

Wojna dotknęła go osobiście. W kwietniu 1917 roku w drugiej bitwie o Gazę zginął jego syn Charles, a we wrześniu nad frontem zachodnim zestrzelono samolot najstarszego syna, Jamesa, lotnika Royal Flying Corps. Law, który i tak uchodził za melancholika, nigdy się po tych stratach w pełni nie podniósł.

Kryzys Maurice’a i wybory

Najtrudniejszą próbę przeszedł wiosną 1918 roku. 23 kwietnia, po klęsce 5 Armii w marcowej ofensywie niemieckiej, Law zapewniał w Izbie Gmin, że rozciągnięcie brytyjskiego frontu na południe przed atakiem było wyłącznie ustaleniem dowódców wojskowych. 7 maja generał Frederick Maurice, były dyrektor operacji wojskowych, zarzucił w liście do prasy jemu i Lloydowi George’owi wprowadzenie parlamentu w błąd. Law zaproponował zbadanie sprawy przez „sąd honorowy” dwóch sędziów, ale Asquith odrzucił ten pomysł i zażądał komisji parlamentarnej. 9 maja w debacie rząd wygrał głosowanie ogromną większością, a podział liberałów na zwolenników Asquitha i Lloyda George’a stał się nieodwracalny.

W kwietniu 1918 roku Law zamknął debatę nad ustawą rozszerzającą pobór, także na Irlandię, a latem razem z Lloydem George’em przygotował wspólny start koalicji w wyborach. Kandydaci, którzy ją popierali, dostawali list poparcia podpisany przez obu przywódców, nazwany szyderczo „kuponem”. W wyborach 14 grudnia 1918 roku koalicja odniosła miażdżące zwycięstwo, ale najwięcej mandatów zdobyli w niej konserwatyści Lawa. On sam wrócił do parlamentu z okręgu w Glasgow.

Po wojnie

W styczniu 1919 roku oddał skarb, został lordem tajnej pieczęci i pozostał przywódcą Izby Gmin. Należał do brytyjskiej delegacji w Paryżu i podpisał traktat wersalski. W marcu 1921 roku z powodu złego zdrowia ustąpił ze wszystkich funkcji. Wrócił jesienią 1922 roku, gdy konserwatyści na zebraniu w Carlton Club postanowili zerwać koalicję z Lloydem George’em. 23 października 1922 roku został premierem i wygrał wybory, ale już w maju 1923 roku zdiagnozowano u niego nieuleczalnego raka krtani. Ustąpił 20 maja po niespełna siedmiu miesiącach rządów, najkrótszych w XX wieku. Zmarł 30 października 1923 roku w Londynie. Jego prochy złożono w opactwie westminsterskim. Asquith zauważył wtedy złośliwie, że pochowano „nieznanego premiera” obok Nieznanego Żołnierza.

Ocena

Law długo pozostawał w cieniu barwniejszych postaci epoki, czego wyrazem jest tytuł klasycznej biografii pióra Roberta Blake’a, „The Unknown Prime Minister”. Historycy oceniają go dziś wyżej niż współcześni. Podkreślają, że w czasie wojny był najważniejszym gwarantem stabilności brytyjskiej polityki: utrzymał jedność partii, która mogła rozpaść się na frakcje, dwa razy zgodził się na koalicję na warunkach niekorzystnych dla siebie i w kluczowym momencie zrezygnował z premierostwa na rzecz człowieka, którego uważał za lepiej przygotowanego do prowadzenia wojny. Bez jego poparcia rząd Lloyda George’a by nie powstał ani nie przetrwał.

Krytycy zwracają uwagę na jego rolę przed wojną. Radykalne poparcie dla oporu Ulsteru w latach 1912–1914 osłabiło autorytet parlamentu, zachęciło do zbrojenia się obie strony irlandzkiego sporu i w pewnej mierze utorowało drogę wydarzeniom, które doprowadziły do powstania wielkanocnego i podziału wyspy. Zarzuca mu się też brak własnej wizji: w czasie wojny częściej hamował i kontrolował, niż wyznaczał kierunek. Większość badaczy zgadza się jednak, że właśnie ta rola, mniej efektowna od roli premiera czy ministra wojny, była w latach 1916–1918 dla Wielkiej Brytanii niezbędna.