George Curzon

George Nathaniel Curzon, od 1911 roku hrabia, a od 1921 roku markiz Curzon of Kedleston, był jednym z najzdolniejszych i najbardziej nielubianych polityków brytyjskich swojej epoki. Przed wojną zasłynął jako wicekról Indii, wojna przywróciła go do wielkiej polityki po dziesięciu latach na uboczu. Od maja 1915 roku zasiadał w rządzie koalicyjnym, a od grudnia 1916 roku był jednym z pięciu członków Gabinetu Wojennego, który kierował wysiłkiem wojennym imperium aż do zwycięstwa. Przewodniczył Izbie Lordów, prowadził komitety od żeglugi po lotnictwo i sprawy Bliskiego Wschodu. Po wojnie jako minister spraw zagranicznych podpisał notę z 11 lipca 1920 roku, przez którą jego nazwisko na trwałe weszło do historii Polski jako nazwa jej wschodniej granicy.

Przed wojną

Urodził się 11 stycznia 1859 roku w rodowej siedzibie Kedleston Hall w Derbyshire jako najstarszy syn barona Scarsdale. Uczył się w Eton College i w Balliol College w Oksfordzie, gdzie studenci ułożyli o nim złośliwy wierszyk, przedstawiający go jako „osobę wielce wyższą”. Etykieta człowieka wyniosłego przylgnęła do niego na całe życie. W 1886 roku wszedł do Izby Gmin jako konserwatysta. W kolejnych latach dużo podróżował po Azji Środkowej, Persji i Dalekim Wschodzie i ogłaszał o tych krajach obszerne książki. W latach 1891–1892 był podsekretarzem stanu do spraw Indii, a w latach 1895–1898 podsekretarzem w Foreign Office.

W 1898 roku, mając niespełna czterdzieści lat, został mianowany wicekrólem Indii i na początku 1899 roku objął urząd. Rządził energicznie i z rozmachem: wysłał w latach 1903–1904 wyprawę Francisa Younghusbanda do Lhasy, zorganizował wielki durbar koronacyjny w Delhi, kazał odnowić Tadż Mahal. Najbardziej brzemienną w skutki decyzją był podział Bengalu w 1905 roku, który rozpalił indyjski ruch narodowy i który cofnięto w 1911 roku. Krytykowano go też za postawę wobec głodu, który za jego rządów zabił miliony ludzi. Kadencję przerwał spór z głównodowodzącym armii w Indiach lordem Herbertem Kitchenerem o władzę nad sprawami wojskowymi. Rząd w Londynie nie poparł wicekróla i w sierpniu 1905 roku Curzon podał się do dymisji.

Następne dziesięć lat spędził na marginesie polityki. W 1906 roku zmarła jego żona, Amerykanka Mary Leiter, z którą miał trzy córki. W 1907 roku został kanclerzem Uniwersytetu Oksfordzkiego, w 1908 roku wszedł do Izby Lordów jako irlandzki par reprezentatywny, a w 1911 roku otrzymał tytuł hrabiego. W Izbie Lordów przewodził przeciwnikom praw wyborczych kobiet.

W rządzie Asquitha (1915–1916)

Gdy w maju 1915 roku Herbert Henry Asquith przyjął konserwatystów do rządu koalicyjnego, Curzon został lordem tajnej pieczęci, urzędnikiem bez własnego resortu. Wszedł do Komitetu Dardanelskiego, a w Izbie Lordów bronił polityki rządu. 2 lipca 1915 roku przedstawiał lordom ustawę o amunicji wojennej, którą nazwał „rodzajem trójstronnego traktatu między rządem, pracodawcami i pracownikami”.

Jako były wicekról patrzył na wojnę oczami człowieka Wschodu. Popierał wyprawę do Mezopotamii, bo uważał, że brytyjski prestiż w tym regionie powstrzyma inspirowane przez Niemców powstanie muzułmanów w Indiach. Z tego samego powodu bał się odwrotu z Gallipoli. Gdy w listopadzie 1915 roku Komitet Wojenny opowiedział się za ewakuacją półwyspu, Curzon uprosił czas na memoriał, w którym ostrzegał przed nocną paniką na plażach i „hekatombami zabitych”. Gabinet wahał się jeszcze kilka tygodni, zanim wydał rozkaz ewakuacji. Obawy się nie sprawdziły: ewakuacja Gallipoli przebiegła niemal bez strat.

Brak własnego ministerstwa sprawiał, że Asquith powierzał mu kolejne komitety. 27 stycznia 1916 roku Curzon stanął na czele Komitetu Kontroli Żeglugi, który dzielił brakujący tonaż między potrzeby kraju, wojska i sojuszników. W maju 1916 roku został przewodniczącym Rady Lotniczej, która miała godzić rywalizujące ze sobą Royal Flying Corps i lotnictwo marynarki. W memoriale rozważał nawet utworzenie ministerstwa lotnictwa i samodzielnych sił powietrznych, ale rada nie dostała władzy wykonawczej i szybko popadła w konflikt z Admiralicją. Jego pomysły spełniły się dopiero po odejściu z rady: w styczniu 1918 roku powstało ministerstwo lotnictwa, a w kwietniu Royal Air Force. W lipcu 1916 roku Curzon wszedł na stałe do Komitetu Wojennego, najważniejszego wówczas gremium kierującego wojną.

Gabinet Wojenny (1916–1919)

W kryzysie rządowym z przełomu listopada i grudnia 1916 roku Curzon należał do trzech najważniejszych konserwatywnych ministrów, obok Austena Chamberlaina i lorda Roberta Cecila. Wszyscy trzej przyjęli najpierw plan Davida Lloyda George’a bardzo krytycznie, ale 5 grudnia oświadczyli Asquithowi, że nie wejdą do rządu bez Andrew Bonara Lawa i Lloyda George’a. Przyczynili się w ten sposób do dymisji premiera. Gdy Lloyd George został premierem, Curzon zgodził się wejść do jego rządu.

Nowy premier zastąpił dotychczasowy liczny gabinet pięcioosobowym Gabinetem Wojennym. Curzon zasiadł w nim jako lord przewodniczący Rady i przywódca Izby Lordów, obok Lawa, lorda Alfreda Milnera i przywódcy Partii Pracy Arthura Hendersona. Był jednym z niewielu członków, którzy zasiadali w gabinecie przez cały czas jego istnienia, aż do października 1919 roku. Nie kierował żadnym ministerstwem, by mógł poświęcić cały czas wojnie. W styczniu 1917 roku ożenił się po raz drugi, z Grace Duggan, wdową po Argentyńczyku Alfredzie Dugganie.

W Gabinecie Wojennym zajmował się przede wszystkim Wschodem. Przewodniczył komitetowi do spraw administracji Mezopotamii, a w Imperialnym Gabinecie Wojennym wiosną 1917 roku kierował podkomisją, która opracowała terytorialne cele pokojowe imperium. W maju 1917 roku przekonywał, że Wielka Brytania powinna opanować Palestynę, a może i Syrię. Wobec projektu deklaracji o żydowskiej siedzibie narodowej miał jednak zastrzeżenia: w memoriale z 26 października 1917 roku pytał, co oznacza to pojęcie i co stanie się z arabskimi mieszkańcami kraju. Wątpliwości jego i Edwina Montagu sprawiły, że tekst deklaracji Balfoura złagodzono.

W sprawach strategii na zachodzie stawał zwykle po stronie wojskowych. W 1917 roku popierał dalsze ofensywy we Francji, bo obawiał się, że inaczej Francja lub Włochy zawrą osobny pokój, choć gdy pod Ypres rosły straty, jego poparcie słabło. Szef sztabu generalnego William Robertson nazywał go w prywatnych listach „gadułą”, ale w lutym 1918 roku Curzon był jednym z nielicznych ministrów, którzy go bronili. Mimo to nie zapobiegł dymisji Robertsona.

Wojna postawiła go też przed sprawą, której bronił przez lata. Jako przewodniczący Narodowej Ligi Przeciwników Prawa Wyborczego Kobiet mógł poprowadzić lordów przeciw ustawie przyznającej Brytyjkom prawo głosu. 10 stycznia 1918 roku oświadczył jednak, że nie zagłosuje ani za odrzuceniem artykułu o kobietach, ani przeciw, bo Izba Gmin i tak by go przywróciła, a Izba Lordów przegrałaby spór. Przeciwnicy praw kobiet przegrali głosowanie. Po rozejmie Curzon współorganizował obchody zwycięstwa i uroczystości ku czci poległych.

Po wojnie

Gdy na początku 1919 roku Arthur Balfour wyjechał na konferencję pokojową do Paryża, Curzon prowadził w jego zastępstwie Foreign Office, a 23 października 1919 roku formalnie został ministrem spraw zagranicznych. Jego relacje z Lloydem George’em były złe: premier prowadził politykę zagraniczną na własną rękę, a Curzon czuł się odsuwany.

Dla Polski najważniejszy okazał się lipiec 1920 roku. Podczas ofensywy Tuchaczewskiego premier Władysław Grabski prosił mocarstwa na konferencji w Spa o pośrednictwo i zgodził się na wycofanie wojsk na linię wytyczoną przez Radę Najwyższą w grudniu 1919 roku. W nocy z 10 na 11 lipca do sowieckiego komisarza spraw zagranicznych Gieorgija Cziczerina wysłano podpisaną nazwiskiem Curzona notę, która proponowała rozejm na tej linii. W ostatniej chwili zmieniono w niej przebieg linii w Galicji Wschodniej tak, że Lwów i zagłębie naftowe Drohobycza znalazły się po stronie sowieckiej. Do dziś nie wiadomo, czy była to zmiana uzgodniona, pomyłka, czy manipulacja. Moskwa propozycję odrzuciła, a po polskim zwycięstwie pokój ryski ustalił granicę daleko na wschód od niej. Według historyków sam Curzon nie był autorem projektu, a główną rolę przy jego tworzeniu odegrał ekspert Foreign Office Lewis Namier. Nazwa linii Curzona wróciła jednak w czasie drugiej wojny światowej, gdy Stalin zażądał jej jako granicy, i w 1945 roku stała się podstawą wschodniej granicy Polski.

Jesienią 1922 roku Curzon, współpracując z Francuzami, pomógł zażegnać wojnę z Turcją w kryzysie nad cieśninami, a w latach 1922–1923 prowadził konferencję, która zakończyła się traktatem w Lozannie, uważanym za jego największe osiągnięcie dyplomatyczne. 6 marca 1923 roku zrezygnował z żądania osobnej konwencji o statusie Galicji, co otworzyło drogę do uznania wschodniej granicy Polski przez Radę Ambasadorów. W maju 1923 roku, po ustąpieniu chorego Bonara Lawa, był pewien, że zostanie premierem. Król wybrał jednak Stanleya Baldwina, co Curzon, pewny swego, przyjął bardzo boleśnie. Foreign Office opuścił w styczniu 1924 roku, a pod koniec tego roku ponownie został lordem przewodniczącym Rady. Zmarł w Londynie 20 marca 1925 roku i został pochowany w Kedleston obok pierwszej żony.

Ocena

Curzon uchodzi za ostatniego wielkiego wiktoriańskiego prokonsula, człowieka o ogromnej wiedzy o Azji i niezwykłej pracowitości, któremu zaszkodziły wyniosłość, cięty język i przeczulenie na krytykę. Współpracownicy cenili jego kompetencje, ale trudno im było z nim pracować. Lloyd George uważał go za pompatycznego, choć w sprawach polityki często się zgadzali. W czasie wojny jego rola była większa, niż sugeruje brak własnego resortu: należał do wąskiego grona, które od grudnia 1916 roku podejmowało decyzje o prowadzeniu wojny, a jego głos ważył zwłaszcza w sprawach Bliskiego Wschodu i Indii. Za największy sukces jego kariery uchodzi traktat w Lozannie. W Polsce jego nazwisko kojarzy się przede wszystkim z linią, której, jak zauważają historycy, nie wymyślił i której los w 1920 roku w niewielkim stopniu od niego zależał.