Ofensywa Tuchaczewskiego

4 lipca 1920 roku o świcie wojska sowieckiego Frontu Zachodniego ruszyły do natarcia na Białorusi, na całej długości frontu od granicy łotewskiej po błota Polesia. Dowodził nimi 27-letni Michaił Tuchaczewski. Dwa dni wcześniej w rozkazie do wojsk zapowiedział: „Przez trupa Białej Polski prowadzi droga ku ogólnoświatowej pożodze. Na naszych bagnetach przyniesiemy szczęście i pokój masom pracującym. Na zachód!”. Natarcie przełamało polską obronę nad rzeką Autą i zaczęło odwrót, który po sześciu tygodniach doprowadził Armię Czerwoną pod Warszawę.

Dwie armie nad Autą

Tuchaczewski, oficer carskiej gwardii, który na przełomie lutego i marca 1915 roku dostał się pod Łomżą do niemieckiej niewoli i dopiero w 1917 roku uciekł z obozu w Ingolstadt, w czasie wojny domowej szybko awansował. Front Zachodni objął pod koniec kwietnia 1920 roku. Jego pierwsze natarcie, rozpoczęte 14 maja, Polacy odparli, ale w czerwcu dostał posiłki, a polskie dowództwo musiało przerzucać odwody na Ukrainę przeciw Konarmii Budionnego.

Liczebność wojsk różne źródła podają bardzo różnie. Według rosyjskich opracowań Front Zachodni miał 81 tysięcy piechoty, 10,5 tysiąca kawalerii i ponad 700 dział, polskie opracowania liczą jego siły na 150 do 160 tysięcy żołnierzy, a niektóre nawet na około 270 tysięcy. Składał się z czterech armii (4, 15, 3 i 16), Grupy Mozyrskiej i 3 Korpusu Kawalerii, którym dowodził Ormianin Gaja Gaj. Naprzeciw stał polski Front Północno-Wschodni generała Stanisława Szeptyckiego, około 70 tysięcy żołnierzy z mniej więcej 460 działami. Na kierunku głównego uderzenia, na północnym skrzydle, Tuchaczewski skupił około 60 tysięcy ludzi i miał tam według rosyjskich opracowań dwukrotną przewagę.

Przełamanie

Plan zakładał oskrzydlenie polskiej 1 Armii generała Gustawa Zygadłowicza z obu stron i rozbicie jej w rejonie Głębokiego. Na północy 4 Armia i korpus kawalerii Gaja miały obejść polskie lewe skrzydło między Dźwiną a jeziorami, w centrum 15 Armia Augusta Korka uderzała czołowo, a od południa 3 Armia przez Berezynę. 4 lipca kawaleria Gaja weszła w wyłom w polskiej obronie i zaczęła obchodzić lewe skrzydło 1 Armii. Najcięższe straty zadała Polakom 15 Armia: atakowane przez nią brygady pod koniec dnia nie były już zdolne do walki. Według rosyjskich opracowań przy przełamaniu umocnień pod stacją Ziabki Armia Czerwona po raz pierwszy użyła trzech zdobycznych czołgów Renault.

5 lipca natarcie wznowiono. Sowieci zajęli Głębokie i Dokszyce, a kawaleria Gaja odrzuciła polskie lewe skrzydło na zachód. Część polskich oddziałów, jak grupa generała Lucjana Żeligowskiego, trzymała się dobrze, ale po południu Szeptycki nakazał odwrót, a 6 lipca dalsze wycofanie na linię dawnych okopów niemieckich z czasów Wielkiej Wojny. Tuchaczewskiemu nie udało się okrążyć 1 Armii, ale front polski na Białorusi się rozsypał.

Odwrót na zachód

Taktyka Tuchaczewskiego polegała na ciągłym obchodzeniu polskiego północnego skrzydła. Korpus Gaja szedł wzdłuż granicy litewskiej, a potem pruskiej, i spychał wojska polskie na południe, ku Polesiu. 8 lipca Sowieci sforsowali Berezynę. Polskie oddziały, zmęczone i pozbawione odwodów, cofały się, miejscami w panice. 11 lipca Armia Czerwona zajęła Mińsk, 14 lipca Wilno, a w drugiej połowie miesiąca Grodno i Białystok.

Ofensywa zbiegła się z pierwszymi decyzjami Rady Obrony Państwa, która 3 lipca wezwała naród do obrony. 6 lipca premier Władysław Grabski pojechał do Spa prosić Ententę o pośrednictwo w rokowaniach z Moskwą. Szybkie zwycięstwo przekonało jednak sowieckie dowództwo, że polska armia jest rozbita. Rosyjscy historycy zwracają uwagę, że właśnie dlatego Front Zachodni ruszył dalej na Warszawę bez przerwy na podciągnięcie tyłów i odwodów.