Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu

11 lipca 1920 roku w południowej części Prus Wschodnich i na Powiślu odbył się plebiscyt, w którym mieszkańcy mieli zdecydować, czy ich gminy przypadną Polsce, czy zostaną w Prusach Wschodnich. Dla Polski skończył się klęską. W okręgu olsztyńskim, obejmującym Warmię i Mazury, za Prusami Wschodnimi oddano 363 209 głosów, a za Polską 7980. W okręgu kwidzyńskim na Powiślu Prusy Wschodnie dostały około 96,9 tysiąca głosów, Polska około 8 tysięcy. Głosowanie odbyło się w chwili, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę.

Plebiscyt z Wersalu

Polska delegacja na konferencję pokojową żądała przyłączenia powiatów, w których mówiono po polsku. Komisja Jules’a Cambona proponowała oddać Polsce cztery powiaty Powiśla i zarządzić plebiscyt tylko na Mazurach, ale Brytyjczycy przeforsowali głosowanie na znacznie większym obszarze. Traktat wersalski przewidział je w rejencji olsztyńskiej (artykuł 94) i w czterech powiatach na prawym brzegu Wisły: sztumskim, suskim oraz we wschodnich częściach malborskiego i kwidzyńskiego (artykuł 96). Bez głosowania Polsce przypadła tylko ziemia działdowska z linią kolejową Warszawa–Gdańsk. Głosować mogli wszyscy, kobiety i mężczyźni, którzy ukończyli 20 lat i urodzili się na tym terenie albo mieszkali na nim od daty wyznaczonej przez komisję. Wynik liczono według gmin.

W lutym 1920 roku władzę na obszarach plebiscytowych objęły komisje międzysojusznicze: w Olsztynie z Brytyjczykiem Ernestem Renniem na czele, w Kwidzynie z włoskim generałem Angelem Pavią. Wojska alianckie były jednak nieliczne, a komisje zgodziły się pozostawić na miejscu niemieckich urzędników.

Nierówna kampania

Polskie postulaty opierały się na języku. W wielu powiatach mazurskich większość mieszkańców mówiła po polsku, ale, jak przyznawali sami polscy działacze, Mazur „mowy ojczystej trzyma się zawzięcie, ale uświadomiony narodowo nie jest”. Mazurzy byli ewangelikami przywiązanymi do Prus i Hohenzollernów, a ich ziemia, w przeciwieństwie do Warmii, nie wchodziła przed rozbiorami w skład Rzeczypospolitej. Inaczej było z katolickimi Warmiakami, których biskupstwo do 1772 roku należało do Polski, ale i tam ruch propolski był słabszy, niż sądzono w Warszawie.

Niemcy mieli ogromną przewagę organizacyjną i materialną. Ostpreussischer Heimatdienst i inne organizacje prowadziły masową agitację, niemiecka prasa w okresie plebiscytu wydała według historyka Waldemara Brendy ponad 13 milionów egzemplarzy, a bojówki rozbijały polskie wiece. 21 stycznia 1920 roku w Szczytnie pobito na śmierć mazurskiego działacza Bogumiła Linkę. Strona polska organizowała się z opóźnieniem. Mazurski Komitet Plebiscytowy pod kierunkiem superintendenta generalnego Kościoła ewangelicko-augsburskiego Juliusza Burschego i Warmiński Komitet Plebiscytowy, kierowany od kwietnia 1920 roku przez ks. Antoniego Ludwiczaka, miały mało pieniędzy, ludzi znających teren i własnej prasy. Na głosowanie Niemcy sprowadzili z całej Rzeszy dziesiątki tysięcy ludzi urodzonych na tym obszarze. Brenda pisze o 157 tysiącach w okręgu olsztyńskim i co najmniej 30 tysiącach na Powiślu.

Dzień głosowania

Na karcie do wyboru były „Polska” albo „Prusy Wschodnie”, a nie „Niemcy”. Każda kartka miała osobną urnę, więc wybór był widoczny dla obecnych w lokalu. Plebiscyt przypadł na najgorszy dla Polski moment: od tygodnia trwała ofensywa Tuchaczewskiego, a w przeddzień głosowania premier Władysław Grabski zabiegał o pomoc mocarstw na konferencji w Spa. Niemiecka propaganda przedstawiała Polskę jako „państwo sezonowe”, które lada dzień upadnie.

Najwięcej głosów za Polską padło w powiatach sztumskim (około 19 procent) i olsztyńskim (około 13,5 procent). W powiecie oleckim Polska dostała dwa głosy na blisko 29 tysięcy oddanych, a miasto Margrabowa przemianowano później na Treuburg, „wierny gród”. Na Powiślu wielu Polaków w ogóle nie poszło do urn. „Zwyciężyła niesprawiedliwość, nie prawda, ale przemoc, gwałt i terror” – pisał ks. Ludwiczak 15 lipca. Na podstawie wyników mocarstwa przyznały Polsce tylko kilka przygranicznych wsi, między innymi Lubstynek na Mazurach i pięć gmin na Powiślu. Reszta obszaru została w Niemczech, a granica na Powiślu biegła odtąd wzdłuż wschodniego brzegu Wisły.