Podział Śląska Cieszyńskiego

28 lipca 1920 roku w Paryżu Rada Ambasadorów zwycięskich mocarstw rozstrzygnęła spór polsko-czechosłowacki o Śląsk Cieszyński, Spisz i Orawę. Plebiscytu, zapowiadanego od ponad roku, nie przeprowadzono. Granica w Cieszyńskiem stanęła w dużej części na Olzie, a Czechosłowacja dostała zagłębie karwińskie, hutę w Trzyńcu, Jabłonków i zachodnią część samego Cieszyna. Decyzję podjęto w chwili, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy, a Polska nie była w stanie się jej sprzeciwić.

Od wojny do plebiscytu

Od czechosłowackiego ataku w styczniu 1919 roku w Cieszyńskiem obowiązywała linia demarkacyjna ustalona 3 lutego 1919 roku w Paryżu. Kraj podzielono na strefy, a w Cieszynie działała międzynarodowa komisja kontrolna. Rozmowy obu państw nie przyniosły porozumienia: latem 1919 roku Polacy proponowali plebiscyt w powiatach cieszyńskim i frysztackim. Ostatecznie konferencja pokojowa zarządziła głosowanie na Śląsku Cieszyńskim, Spiszu i Orawie. Napięcie na miejscu jednak rosło, a stosunki między Warszawą a Pragą psuły się także z powodu czeskich kolejarzy, którzy od jesieni 1919 roku wstrzymywali przewóz broni do Polski z Włoch i Francji.

Mocarstwa zaczęły szukać innego wyjścia niż plebiscyt. 4 maja 1920 roku Rada Ambasadorów na wniosek komisji plebiscytowej odłożyła głosowanie o dwa miesiące, a 5 czerwca, na wniosek Francji, postanowiła oddać sprawę pod arbitraż króla Belgów Alberta. Do arbitrażu nie doszło, bo nie zgodził się na niego parlament czechosłowacki. Rada wróciła więc do plebiscytu, ale tymczasem położenie Polski zmieniło się dramatycznie. 4 lipca ruszyła ofensywa Tuchaczewskiego i front polski na Białorusi zaczął się cofać.

Spa

10 lipca na konferencji w Spa premier Władysław Grabski, który przyjechał prosić mocarstwa o pomoc przeciw bolszewikom, podpisał umowę, w której Polska godziła się, by o spornych terenach zdecydowały same mocarstwa. Tego samego dnia Grabski i minister spraw zagranicznych Czechosłowacji Edvard Beneš podpisali wspólną deklarację o przyjęciu ich rozstrzygnięcia. Zgodę Polski uzależniono od tego, że Czechosłowacja zachowa neutralność w wojnie z Rosją Sowiecką i będzie przepuszczać przez swoje terytorium transporty wojskowe do Polski. Grabski uznał to za sukces. Według historyka IPN Sebastiana Pilarskiego nie wiedział, że Beneš otrzymał od mocarstw zapewnienie, iż rozstrzygnięcie będzie korzystne dla Pragi.

Linia na Olzie

Decyzja Rady Ambasadorów z 28 lipca przyznała Czechosłowacji zachodnią część Cieszyna, na lewym brzegu Olzy, dzisiejszy Czeski Cieszyn, a także Frysztat, Karwinę z zagłębiem węglowym, Trzyniec i Jabłonków oraz linię kolejową z Cieszyna na Przełęcz Jabłonkowską, czyli odcinek Kolei Koszycko-Bogumińskiej. Według Pilarskiego Polsce przypadło 1002 z 2220 km² Śląska Cieszyńskiego i 142 z 435 tysięcy jego mieszkańców. Po stronie czechosłowackiej zostało około 100 tysięcy Polaków. Polska Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego w ostatniej odezwie z 4 sierpnia pisała o oddaniu Czechom dwóch trzecich ludności kraju, w tym około 190 tysięcy Polaków. Na Spiszu i Orawie Polska dostała 27 wsi z około 30 tysiącami mieszkańców, a Czechosłowacja 44 wsie z około 40 tysiącami.

Ignacy Jan Paderewski, polski delegat w Paryżu, podpisał decyzję, ale złożył ostry protest na piśmie. Pisał, że rozstrzygnięcie „wykopało pomiędzy dwoma narodami przepaść, której nic wypełnić nie zdoła”, i tłumaczył, że przyjmuje je tylko z obawy przed zerwaniem stosunków z sojusznikami. W Polsce decyzję nazywano „wiwisekcją” na żywym ciele narodu. Polacy uważali, że mocarstwa wykorzystały ich klęski na froncie, a Czesi, którzy liczyli na cały Śląsk Cieszyński, też nie byli zadowoleni.

Czechosłowacja ogłosiła neutralność dopiero 9 sierpnia, a transporty broni dla Polski nadal blokowała. Tego samego dnia Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego zakończyła działalność, a 10 sierpnia polską częścią kraju zaczęła zarządzać zwykła administracja państwowa. Podział na Olzie na prawie dwadzieścia lat zatruł stosunki polsko-czechosłowackie. W październiku 1938 roku, po układzie monachijskim, Polska zajęła Zaolzie.