Początek Bitwy Warszawskiej

13 sierpnia 1920 roku wojska sowieckiego Frontu Zachodniego uderzyły na umocnienia przedmościa warszawskiego. Po kilku tygodniach odwrotu, który zaczął się wraz z ofensywą Tuchaczewskiego na Białorusi, Wojsko Polskie stanęło do boju o stolicę. Pierwszy dzień był dla obrońców ciężki: wieczorem Armia Czerwona zajęła Radzymin, leżący przy szosie z Białegostoku około 20 kilometrów od Warszawy, i pod Ossowem przełamała pierwszą linię obrony. Tym dniem zaczyna się Bitwa Warszawska, która miała rozstrzygnąć wojnę polsko-bolszewicką.

Przedmoście

Przedmoście, czyli pas umocnień na prawym brzegu Wisły, ciągnęło się łukiem od Zegrza po Karczew. Polscy saperzy wykorzystali w nim okopy i schrony z czasów wielkiej wojny, budowane jeszcze przez Rosjan i Niemców, oraz trzy linie zasieków. Broniła go 1 Armia generała Franciszka Latinika, wchodząca w skład Frontu Północnego generała Józefa Hallera. Miała cztery dywizje piechoty o niepełnych stanach, w sumie około 50 tysięcy żołnierzy, wsparte czterema eskadrami lotniczymi i pociągami pancernymi. Obok weteranów walczyli tu ochotnicy, uczniowie i studenci warszawskich szkół, często bez żadnego przeszkolenia. Odcinek pod Radzyminem zajmowała 11 Dywizja Piechoty, której rdzeń tworzyli żołnierze przybyli z Francji z armią Hallera, uzupełnieni świeżymi rekrutami.

Plan polskiego dowództwa, zatwierdzony 6 sierpnia, zakładał, że obrońcy przedmościa wytrzymają kilka dni. W tym czasie nad Wieprzem zbierała się grupa uderzeniowa, którą miał poprowadzić osobiście Naczelny Wódz Józef Piłsudski. 12 sierpnia wyjechał on z Warszawy do kwatery w Puławach.

Upadek Radzymina

Pierwsze oddziały sowieckie dotarły do polskich linii późnym wieczorem 12 sierpnia. Rano 13 sierpnia na Radzymin uderzyły dwie doświadczone dywizje strzelców, 21 i 27, które przeszły od lipca kilkaset kilometrów marszu z Białorusi. Pierwszy atak, rozpoczęty około siódmej, polska 11 Dywizja odparła. Około piątej po południu sowiecka piechota, wsparta silnym ogniem artylerii, uderzyła ponownie. Batalion broniący pozycji przed miastem uległ panice, a za nim cofnęła się reszta dywizji. Wieczorem Radzymin był w rękach Armii Czerwonej. Rada Rewolucyjna sowieckiej 3 Armii meldowała do Moskwy, że jej oddziały zajęły miasto do godziny 23 i doszły „nie dalej niż na 15 wiorst od Pragi”. Polski wywiad przechwycił ten meldunek.

Na południe od Radzymina, pod Ossowem, w styk dwóch polskich dywizji uderzyła po południu brygada 27 Dywizji Strzelców Witowta Putny. Polacy kontratakowali do zmroku, ale nie odzyskali utraconych pozycji. Wieczorem na front przybył kapelan warszawskich ochotników, ksiądz Ignacy Skorupka.

Tego samego dnia pod Dubienką nad Bugiem zginął dowódca ochotniczego pułku, major Wacław Drohojowski. Przy jego ciele Rosjanie znaleźli rozkaz z mapą, z którego wynikał plan uderzenia znad Wieprza. Sowieckie dowództwo uznało go jednak za polską mistyfikację.

Noc z 13 na 14 sierpnia

Utrata Radzymina wywołała w polskim dowództwie alarm. Generał Haller nakazał 5 Armii generała Władysława Sikorskiego, stojącej nad Wkrą na północ od Modlina, rozpocząć natarcie wcześniej, niż przewidywał plan, by odciągnąć sowieckie siły od Warszawy. Latinik polecił na rano kontratak na Radzymin, choć nocą okazało się, że zebrane na to siły są zbyt słabe. Polski radiowywiad odczytał też tego dnia sowiecką depeszę z rozkazem natarcia na Warszawę, co utwierdziło Sztab Generalny w decyzji o przyspieszeniu obu kontruderzeń. Polskie radiostacje zaczęły zagłuszać łączność sowieckich armii.

Warszawa przeżyła ten dzień w napięciu. Personel obcych placówek dyplomatycznych wyjechał już na początku sierpnia do Poznania, a szefowie misji mieli opuścić miasto następnego dnia. 14 sierpnia sowieckie oddziały podeszły na około 13 kilometrów od granic miasta, a pod Ossowem zginął ksiądz Skorupka. Do ponownego zajęcia Radzymina przez Polaków miały minąć jeszcze dwa dni walk.