Polacy wkraczają do Kijowa

7 maja 1920 roku do Kijowa weszły pierwsze oddziały polskie. Miasta nikt nie bronił: dowództwo sowieckiego Frontu Południowo-Zachodniego postanowiło go nie utrzymywać i wycofać resztki rozbitych wojsk za Dniepr. Po dwunastu dniach wyprawy kijowskiej wojska polskie i sprzymierzone z nimi oddziały Ukraińskiej Republiki Ludowej stanęły w stolicy Ukrainy. Według IPN polscy żołnierze dotarli do opuszczonego centrum miasta. Źródła różnie podają godzinę i kolejność wejścia oddziałów, a niektóre za dzień zajęcia Kijowa uznają 8 maja, gdy wkroczyła piechota.

Tramwajem na Chreszczatyk

Najdalej wysunęła się kawaleria 3 Armii generała Edwarda Rydza-Śmigłego. Kilka dni wcześniej patrol 1 Pułku Szwoleżerów zdobył na przedmieściu Kurieniówka tramwaj, dojechał nim aż na Chreszczatyk, wziął kilku jeńców i tym samym tramwajem wrócił. 7 maja szwoleżerowie wjechali do miasta od strony Złotej Bramy. Według historii pułku jeszcze przed południem był w Kijowie cały pułk, a jego dowódca odebrał w ratuszu symboliczne klucze miasta. Inne relacje mówią, że pierwsze oddziały weszły dopiero wieczorem. Na moście przez Dniepr doszło do krótkiej wymiany ognia z sowiecką strażą tylną. Wkrótce polska piechota przeszła na lewy brzeg rzeki i utworzyła przyczółek sięgający około 15 kilometrów w głąb, po Browary.

Wielu mieszkańców witało Polaków kwiatami, a w tłumie na ulicach, jak wspominał jeden ze świadków, przeważał język polski. „Zobaczyłam przejeżdżające konno wojsko polskie z orzełkami na rogatywkach” – wspominała Zofia Krauze, która tego dnia pobiegła z córką na Chreszczatyk. Miasto było jednak wyniszczone wojną i głodem. Od 1917 roku Kijów wielokrotnie przechodził z rąk do rąk, a kolejne władze rekwirowały, co się dało.

Defilada i ukraińska władza

9 maja przez centrum Kijowa przeszła wspólna polsko-ukraińska defilada. Przyjmował ją Rydz-Śmigły. Przemarsz był zarazem pokazem siły: według jednego z uczestników oddziały po przejściu Chreszczatyku zawracały bocznymi ulicami i defilowały ponownie, by wyglądało, że wojska jest więcej. Polskie dowództwo starało się, by obecność wojsk nie kojarzyła się z okupacją: na urzędach wywieszano flagi ukraińskie. Władzę nad miastem w imieniu rządu Petlury przejmował Henryk Józewski, kijowianin z urodzenia, który został wiceministrem w ukraińskim rządzie. Kilka dni później przyjechał do Kijowa sam Symon Petlura.

Józef Piłsudski pisał wtedy do Aleksandry Szczerbińskiej, że rozbił „w puch” sowiecką 12 Armię, a straty miał niezwykle małe: „na całym froncie nie naliczę 150 zabitych i 300 rannych”. Polska i część zachodniej prasy świętowały zwycięstwo. W Londynie David Lloyd George ostrzegał, że Polacy powinni uważać, by nie przesadzić.

Zwycięstwo bez rozstrzygnięcia

Zajęcie Kijowa było jednak sukcesem bardziej politycznym niż wojskowym. Sowieckie armie wycofały się bez większych strat i nie zostały zniszczone. Do 13 maja trwały ich kontrataki na przyczółek za Dnieprem. Wezwania Piłsudskiego i Petlury nie wywołały masowego zaciągu do armii ukraińskiej, a znużeni wojną chłopi patrzyli na kolejne obce wojsko z rezerwą. W Rosji polska ofensywa wzmocniła za to poparcie dla wojny. 11 maja władze sowieckie wprowadziły stan wojenny w 24 guberniach, a do Armii Czerwonej zgłaszali się ochotnicy, wśród nich dawni carscy oficerowie. Na Białorusi 14 maja ruszyło natarcie Frontu Zachodniego Michaiła Tuchaczewskiego, a z Kaukazu szła na Ukrainę 1 Armia Konna Budionnego.