Aleksandra Szczerbińska

Aleksandra Szczerbińska, w konspiracji „Ola”, należała do pokolenia kobiet, które w ruchu niepodległościowym robiły to samo co mężczyźni: przewoziły broń i bibułę, prowadziły wywiad i siedziały w więzieniach. W latach rewolucji 1905 roku była bojowczynią PPS, przed wojną działała w ruchu strzeleckim, a w 1914 roku stanęła na czele żeńskiego oddziału wywiadowczo-kurierskiego I Brygady Legionów. Jej kurierki przenosiły przez linię frontu meldunki, rozkazy i broń. Za pracę w Polskiej Organizacji Wojskowej Niemcy uwięzili ją w latach 1915–1916. Od 1906 roku była związana z Józefem Piłsudskim, z którym w 1918 roku miała córkę, a w 1921 roku wzięła ślub. Jako Aleksandra Piłsudska zasłynęła później działalnością społeczną.

Przed wojną

Urodziła się 12 grudnia 1882 roku w Suwałkach, w niezamożnej rodzinie szlacheckiej. Rodzice zmarli, gdy była dzieckiem, i wychowały ją babka i ciotka. Po maturze w suwalskim gimnazjum przeniosła się do Warszawy, gdzie skończyła kursy handlowe i słuchała wykładów Uniwersytetu Latającego, a utrzymywała się z pracy biurowej w fabryce i z korepetycji. W 1904 roku wstąpiła do Polskiej Partii Socjalistycznej i przyjęła pseudonim „Ola”. 13 listopada 1904 roku uczestniczyła w manifestacji na placu Grzybowskim, w czasie której bojowcy PPS po raz pierwszy od powstania styczniowego otworzyli w Warszawie ogień do rosyjskich żandarmów.

W Organizacji Bojowej PPS zajmowała się kolportażem, przemytem broni, amunicji i materiałów wybuchowych przez granicę zaborów oraz magazynami broni w Warszawie. W maju 1906 roku poznała Piłsudskiego. W 1907 roku aresztowano ją i osadzono na Pawiaku, ale po kilku miesiącach zwolniono z braku dowodów. Brała udział w przygotowaniu akcji pod Bezdanami we wrześniu 1908 roku, między innymi w rozpoznaniu terenu i przerzucie zdobytych pieniędzy do Galicji. Potem zamieszkała we Lwowie, gdzie pracowała w biurze, współtworzyła stowarzyszenie pomocy więźniom politycznym, tłumaczyła regulaminy wojskowe dla Związku Walki Czynnej, a jesienią 1911 roku wstąpiła do żeńskiego oddziału lwowskiego Związku Strzeleckiego.

Komendantka kurierek

1 sierpnia 1914 roku zgłosiła się do komendy strzeleckiej we Lwowie i pomagała szkolić ochotników. Na rozkaz Piłsudskiego 4 sierpnia pojechała do Krakowa, a stamtąd do Kielc, zajętych przez strzelców 12 sierpnia. Od sierpnia służyła w oddziale wywiadowczym 1 pułku Legionów, a od grudnia w I Brygadzie. Po wycofaniu się Legionów z Kielc 30 października 1914 roku objęła, po Kazimierzu Sawickim, komendę żeńskiego oddziału wywiadowczo-kurierskiego. Według Marty Sikorskiej-Kowalskiej służyło w nim 46 kobiet, wiele z nich z doświadczeniem ze Związku Strzeleckiego.

Kurierki przechodziły przez front do Królestwa Polskiego, zbierały wiadomości o ruchach wojsk rosyjskich, prowadziły agitację i przewoziły broń oraz meldunki warszawskiej Polskiej Organizacji Wojskowej, konspiracji podległej Piłsudskiemu. Szczerbińska koordynowała pracę kurierek i agentów, wyznaczała zadania, organizowała wyprawy wywiadowcze i prowadziła kasę oddziału. Wiosną 1915 roku, według Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku 25 marca, a według innych opracowań w kwietniu, austriackie władze wojskowe rozwiązały oddział. Szczerbińska chciała przejść do saperów, ale Piłsudski się nie zgodził, a jej kurierki dalej przenosiły rozkazy Komendanta.

W niemieckim więzieniu

Gdy latem 1915 roku Niemcy zajęli Warszawę, Szczerbińska wróciła do pracy konspiracyjnej w mieście. Działała w zarządzie warszawskiej Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego i w POW, która werbowała ochotników do Legionów. Pod koniec 1915 roku, według Muzeum w Sulejówku w listopadzie, a według polskiej Wikipedii w grudniu, niemiecka policja aresztowała ją w czasie akcji werbunkowej w klubie PPS „Kuchnia Społem”. Oskarżono ją o agitację na rzecz werbunku do nielegalnej organizacji, „znanej pod nazwą POW”.

Po Pawiaku trafiła do obozu w Szczypiornie pod Kaliszem, gdzie warunki były znacznie gorsze niż w warszawskim więzieniu, a potem do Lubania (Lauban) na Śląsku. Zwolniono ją jesienią 1916 roku, według Muzeum w Sulejówku dwa dni przed ogłoszeniem aktu 5 listopada, którym państwa centralne zapowiedziały utworzenie Królestwa Polskiego.

1917–1918

Po powrocie do Warszawy wznowiła pracę w Lidze Kobiet, wizytując jej oddziały w terenie. W grudniu 1916 roku do Warszawy przyjechał Piłsudski, który wszedł do Tymczasowej Rady Stanu, i odtąd byli blisko związani. Piłsudski był wciąż żonaty z Marią z Koplewskich, która nie zgadzała się na rozwód. Według polskiej Wikipedii Szczerbińska w latach 1917–1918 pracowała dla POW jako kurierka materiałów wybuchowych i wywiadowczyni. Inne opracowania podkreślają, że po aresztowaniu Piłsudskiego w lipcu 1917 roku, jako najbliższa mu osoba, była pod stałą obserwacją niemieckiej policji i musiała ograniczyć działalność.

W ciąży pracowała w biurze suszarni jarzyn na Pradze. 7 lutego 1918 roku urodziła córkę Wandę. Piłsudski dowiedział się o tym z listu, który dotarł do Magdeburga kilka tygodni później, a córkę zobaczył pierwszy raz po powrocie do Warszawy 10 listopada 1918 roku.

Po wojnie

W lutym 1920 roku urodziła się druga córka, Jadwiga. Po śmierci Marii Piłsudskiej Aleksandra i Józef wzięli ślub 25 października 1921 roku w kaplicy Pałacu na Wyspie w Łazienkach. W 1922 roku otrzymała Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari „za męstwo i hart ducha wykazane w pracy niepodległościowej”, a od 1926 roku zasiadała w kapitule tego orderu. Mieszkała z rodziną w Sulejówku, prowadziła rozległą działalność społeczną, między innymi w stowarzyszeniu „Rodzina Wojskowa”, i współredagowała wspomnienia kobiet z czasów walki o niepodległość. W 1939 roku z córkami ewakuowała się przez Wilno, Kowno, Rygę i Szwecję do Wielkiej Brytanii. Na emigracji działała w Instytucie Józefa Piłsudskiego w Londynie. Zmarła 31 marca 1963 roku w Londynie, a w 1992 roku jej prochy złożono na warszawskich Powązkach.

Ocena

Przez długi czas Aleksandrę Piłsudską pamiętano głównie jako żonę Marszałka. Historycy zajmujący się udziałem kobiet w walce o niepodległość, jak Marta Sikorska-Kowalska, pokazują jednak jej własną drogę: od bojowczyni PPS przez komendantkę legionowego wywiadu kobiecego po więźniarkę niemieckich obozów. Piłsudski wysoko cenił odwagę i umiejętności jej kurierek. Sejm Rzeczypospolitej uznał jej zasługi, ustanawiając rok 2023 Rokiem Aleksandry Piłsudskiej.