Ochotnicza Legia Kobiet

28 listopada 1918 roku, po ogłoszeniu naboru w lwowskiej prasie, na miejsce zbiórki przyszło wiele kobiet, które chciały służyć w nowej Milicji Obywatelskiej Kobiet. Przeważały, jak pisała Wanda Kiedrzyńska, „nauczycielki, urzędniczki, studentki, uczennice gimnazjum i seminarium”. Pomysłodawczynią oddziału była Aleksandra Zagórska, która tydzień wcześniej straciła w walkach o miasto syna. Z tej milicji w grudniu wyrosła Ochotnicza Legia Kobiet, pierwsza kobieca formacja wojskowa na ziemiach polskich. Daty jej powstania podaje się różnie. Część opracowań za początek Legii uznaje 28 listopada, inne 29 listopada. Historyczka Anna Marcinkiewicz-Kaczmarczyk z IPN datuje formalne utworzenie milicji na początek grudnia, a decyzję o utworzeniu Legii na grudzień, z wejściem w życie w ostatnich dniach miesiąca.

Kurierki

Kobiety brały udział w obronie Lwowa od pierwszego dnia. Organizowały pomoc dla żołnierzy i punkty sanitarne, a z czasem Naczelna Komenda Obrony Lwowa zaczęła je wykorzystywać do łączności i wywiadu. Zagórska, działaczka Komitetu Obywatelskiego Polek, w młodości bojowczyni Organizacji Bojowej PPS, a przed wojną członkini Związku Strzeleckiego, utworzyła oddział kuriersko-wywiadowczy. Podlegał on Polskiej Komendzie Uzupełnień kapitana Wita Sulimirskiego i na początku liczył siedemnaście kobiet. Kurierki przenosiły rozkazy i meldunki, przeprowadzały ochotników z części miasta zajętej przez Ukraińców, kolportowały polską prasę, a niektóre przenosiły materiały wybuchowe i broń. Zagórska nie była pionierką takiej służby: już w 1914 roku żeński oddział wywiadowczo-kurierski Legionów prowadziła Aleksandra Szczerbińska.

Bezpośrednio w walkach ulicznych wzięło udział, według różnych szacunków, od 10 do 17 kobiet, niektóre przebrane za mężczyzn. Ranne zostały kurierki Stanisława Paleolog i Felicja Sulimirska, bratanica kapitana Sulimirskiego, która zmarła 22 listopada. Ginęły też sanitariuszki. 21 listopada, w dniu polskiego natarcia, na Cmentarzu Łyczakowskim zginął niespełna czternastoletni syn Zagórskiej, harcerz Jerzy Bitschan. „Gdy przyniesiono mi płaszcz i przestrzelony w paru miejscach plecak mego syna, chciałam początkowo włożyć go i pójść w szeregi armii polskiej” – wspominała Zagórska po latach.

Milicja i Legia

Zajęcie Lwowa przez Polaków 22 listopada nie zakończyło wojny. Ukraińcy otoczyli miasto z trzech stron, a polskiemu wojsku brakowało ludzi. Zagórska chciała stworzyć formację złożoną wyłącznie z kobiet, do której weszłyby kurierki i ochotniczki z frontu. Dowództwo wojskowe we Lwowie przyjęło jej projekt lekceważąco, więc zwróciła się do Sulimirskiego, który dowodził teraz Miejską Strażą Obywatelską. Męskiej milicji brakowało ludzi i zapału, więc kapitan przyjął propozycję. Komenda Milicji Obywatelskiej Kobiet dostała pomieszczenia Komitetu Obrony Polek, a koszary w budynku „Sokoła”. Sulimirski przydzielił ochotniczkom broń i instruktora. Milicjantki pełniły warty, przede wszystkim przy magazynach i parku artyleryjskim na Wysokim Zamku, służyły jako kurierki, pilnowały porządku przy rozdawaniu żywności i doprowadzały przed komisję poborową mężczyzn uchylających się od wojska. 14 grudnia było ich 64, a 19 grudnia już 132. 27 grudnia około trzydziestu milicjantek z grupy bojowej wysłano na pozycje w Krzywczycach, gdzie po raz pierwszy wymieniły ogień z Ukraińcami.

W grudniu na naradzie z udziałem dowódcy miasta, pułkownika Mariana Jasińskiego, i kapitana Sulimirskiego postanowiono przekształcić milicję w formację wojskową, skoszarowaną, uzbrojoną i umundurowaną, pod nazwą Ochotnicza Legia Kobiet. W marcu 1919 roku jej status w Wojsku Polskim zatwierdził Józef Piłsudski. Legionistki pełniły głównie służbę wartowniczą i administracyjną, ale w razie potrzeby trafiały na front. W czasie walk o Lwów przeszło przez Legię około 400 kobiet. W 1919 roku powstała druga Legia w Wilnie, a w 1920 roku, w czasie wojny z bolszewikami, formacja liczyła około 2,5 tysiąca ochotniczek, a jej batalion liniowy obsadził w sierpniu pozycje na przedmościu warszawskim. Legię rozwiązano w 1922 roku.