Pogrom we Lwowie

W dniu, w którym Polacy zajęli Lwów, w dzielnicy żydowskiej miasta zaczął się pogrom. Od 22 do 24 listopada 1918 roku polscy żołnierze, także z oddziałów ochotniczych i z odsieczy, oraz cywile, wśród nich przestępcy wypuszczeni wcześniej z więzień, rabowali żydowskie sklepy i mieszkania, podpalali domy i zabijali mieszkańców. Spłonęła synagoga razem ze zwojami Tory. Liczba zabitych do dziś jest sporna. Ustalenia polskich, żydowskich i amerykańskich komisji z lat 1918–1919 wahają się od około 50 do co najmniej 150 zabitych Żydów, a rannych było kilkuset. Pogrom odbił się szerokim echem w Europie i Ameryce i na lata zaciążył na stosunkach polsko-żydowskich.

Neutralność i oskarżenia

Lwów liczył przed wojną ponad 200 tysięcy mieszkańców, z których ponad jedną czwartą stanowili Żydzi. Gdy w nocy na 1 listopada Ukraińcy opanowali miasto, a Polacy chwycili za broń, żydowscy przywódcy ogłosili neutralność. Jeszcze 1 listopada w dzielnicy żydowskiej, która znalazła się po stronie ukraińskiej, powstała milicja żydowska. Liczyła około 300 ludzi, z których 200 miało broń, i miała chronić dzielnicę przed bandami rabusiów. Polska prasa wojskowa, przede wszystkim „Pobudka”, oskarżała jednak Żydów o pomaganie Ukraińcom, a milicję o strzelanie do polskich żołnierzy. Komendant obrony miasta Czesław Mączyński pisał później, że milicja walczyła po stronie ukraińskiej pod pozorem neutralności. Jeden z jej przywódców, Ozjasz Wasser, zaprzeczał, a późniejszy raport delegatów polskiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych potwierdził kilka przypadków złamania neutralności. Historyk Roman Wapiński uznał, że większość ludności żydowskiej pozostała neutralna. Oskarżenia, powtarzane w trzytygodniowych walkach, przygotowały grunt pod odwet.

Trzy dni

Gdy rano 22 listopada polskie oddziały weszły do śródmieścia, a na Rynku świętowano zwycięstwo, zaczęły się napady na żydowskie sklepy. Według części opracowań iskrą był napad żołnierzy na sklep jubilerski na rogu Rynku i ulicy Szewskiej. Rabunek przeniósł się do dzielnicy żydowskiej. Według relacji zebranych przez Israela Cohena, wysłannika brytyjskiej organizacji syjonistycznej, gdy żydowska delegacja prosiła dowództwo o powstrzymanie przemocy, jeden z oficerów sztabu, Antoni Jakubski, miał odpowiedzieć, że trwa ekspedycja karna przeciw dzielnicy żydowskiej. Delegaci MSZ ustalili, że choć nie wydano żadnego rozkazu ekspedycji karnej, wśród żołnierzy i oficerów uczestniczących w rabunkach panowało przekonanie, że dowództwo ją akceptuje.

Generał Bolesław Roja zarządził stan wyjątkowy i sądy doraźne już 22 listopada, ale rozkaz ogłoszono i rozplakatowano dopiero 24 listopada. Mączyński tłumaczył to opóźnieniem drukarni. Porządek przywróciły patrole wojskowe rano 24 listopada. Według delegatów MSZ spłonęło ponad 50 dwu- i trzypiętrowych domów, a ponad 500 żydowskich sklepów i magazynów splądrowano. Około 2 tysięcy ludzi zostało bez dachu nad głową, a 70 dzieci straciło oboje rodziców. Zarejestrowano co najmniej kilkanaście gwałtów. Raport Morgenthaua mówi o 38 spalonych domach i zniszczonej synagodze.

Ile ofiar

Liczba zabitych zależy od tego, kto i jak liczył: czy tylko Żydów, czy także chrześcijan, i czy tylko dni 22–24 listopada, czy także zabitych wcześniej, w czasie walk. Żydowski Komitet Ratunkowy naliczył 73 zabitych i 437 rannych Żydów, a w literaturze najczęściej powtarza się liczbę 72. Wysłannicy MSZ, Leon Chrzanowski i Józef Wasercug, w raporcie z 17 grudnia 1918 roku pisali o co najmniej 150 zabitych. Nadzwyczajna Rządowa Komisja Śledcza pod przewodnictwem sędziego Zygmunta Rymowicza ogłosiła w lutym 1919 roku, że zginęło około 50 Żydów, część od zabłąkanych kul. Amerykańska misja Henry’ego Morgenthaua doliczyła się w 1919 roku 64 zabitych. Policyjny wykaz z lutego 1919 roku, opublikowany przez historyka Zbigniewa Zaporowskiego, wymienia 44 osoby zabite albo zmarłe od ran z tych trzech dni, w tym 11 chrześcijan. Niepublikowane opracowanie, przypisywane Mączyńskiemu, mówiło o 35 zabitych, a sam Mączyński twierdził, że wiele ofiar zginęło jeszcze w walkach.

Za zbrodnie w dzielnicy żydowskiej oskarżono później 79 osób, w tym 46 kobiet i 8 wojskowych. Wiadomości o pogromie obiegły prasę europejską i amerykańską. Nie był to jedyny taki wybuch przemocy w pierwszych tygodniach niepodległości, bo 11 i 12 listopada do zajść antyżydowskich doszło w Kielcach, ale to Lwów stał się dla świata symbolem przemocy wobec Żydów w odradzającej się Polsce. Pogrom był jednym z powodów, dla których wielkie mocarstwa w 1919 roku zażądały od Polski gwarancji praw mniejszości narodowych.