Pogrom w Kielcach

11 listopada 1918 roku, w dniu, w którym w Warszawie Rada Regencyjna oddała Piłsudskiemu dowództwo nad wojskiem, w Kielcach doszło do zajść antyżydowskich, najpoważniejszych na ziemiach dawnego Królestwa Polskiego w pierwszych dniach niepodległości. Tłum mieszkańców, wśród nich wielu młodych ludzi, napadł na uczestników żydowskiego wiecu w miejskim teatrze. Według części źródeł brali w tym udział także milicjanci i żołnierze. Zamieszki i rabunki trwały jeszcze następnego dnia. Zginęły cztery osoby, a około 250 zostało rannych.

Kielce były dużym skupiskiem ludności żydowskiej. Jesienią 1916 roku gmina żydowska liczyła 18,5 tysiąca członków, z czego 16 tysięcy mieszkało w samym mieście. W czasie wojny stosunki polsko-żydowskie w Królestwie wyraźnie się pogorszyły. Głównym polem sporu była rywalizacja gospodarcza, a Polacy zarzucali Żydom także sprzyjanie zaborcom. Koniec wojny przyniósł gorące spory o prawa Żydów w odradzającej się Polsce. Austro-węgierskie wojska okupacyjne właśnie opuściły miasto, polskiej władzy państwowej jeszcze w nim nie było, a o porządek miały dbać samorząd i słaba milicja obywatelska.

Wiec w teatrze

Wiec, zgłoszony wcześniej władzom miejskim, zaczął się tuż przed drugą po południu. Miał dotyczyć żydowskich aspiracji narodowych i sala była przepełniona. Miejscowa „Gazeta Kielecka” pisała, że zaczęto od podziękowań Bogu za odbudowę państwa polskiego i zapewnień o lojalności, ale potem zażądano dla Żydów autonomii politycznej i kulturalnej. Wiceprzewodniczący wiecu, przemysłowiec Herman Lewi, zapewniał później, że każde przemówienie, po polsku czy w jidysz, kończyło się okrzykiem „Niech żyje wolna, demokratyczna Polska”. Wiadomość o żądaniu autonomii rozeszła się po mieście, a razem z nią plotka, że Żydzi zabili legionistę. Przed teatrem zbierał się tłum, według amerykańskiego raportu z 1919 roku w większości studenci.

Około wpół do siódmej wieczorem, gdy w sali zostało jeszcze około trzystu osób, do środka weszła grupa milicjantów, by szukać broni. Za nimi wdarł się tłum. Według raportu Henry’ego Morgenthaua byli w nim cywile i żołnierze. Uczestników wiecu spędzano ze schodów, a mężczyźni ustawieni w dwóch szeregach bili ich kijami i bagnetami. Na ulicy bił ich czekający tłum. Udział żołnierzy potwierdza też kielecka żydowska księga pamięci, ale nie wspominali o nich radni dyskutujący o zajściach. Historyk Marek Maciągowski przypuszcza, że za żołnierzy wzięto uzbrojonych milicjantów. Porządek przywróciło dopiero wojsko, które na prośbę prezydenta miasta Gustawa Bukowińskiego wyprowadził z koszar generał Wacław Iwaszkiewicz. Następnego dnia rabowano jeszcze żydowskie sklepy, rozbito kino i wybijano szyby w żydowskich domach.

Ofiary

Według danych amerykańskiego komitetu pomocy Joint zginęły cztery osoby, a około 250 zostało rannych. Te same liczby podawał w liście do Watykanu z 1 stycznia 1919 roku wikariusz generalny kieleckiej kurii, ksiądz Antoni Bożek, który pisał o „pogromie Żydów, połączonym z mordami i rabunkiem”. Niektóre opracowania mówią o dwóch zabitych albo o 400 rannych. W aktach stanu cywilnego kieleckiego okręgu bóżniczego zapisano nazwiska czterech ofiar: siedemnastoletniego Chaima Jegera, zabitego w czasie bójki w teatrze, Szulima Owsianego, napadniętego obok teatru, który zmarł 14 listopada, dwudziestoletniego Jojne Cytryna, który zmarł od rany kłutej, i Jojne Janasa z Chęcin.

Żydowscy kupcy na znak protestu zamknęli sklepy na tydzień. 4 grudnia ośmiu żydowskich radnych złożyło protest przeciw bezczynności władz miasta i „nienawistnemu i stronnemu” zachowaniu milicji. 11 grudnia Rada Miejska uchwaliła, 17 głosami przeciw 4, rezolucję, która potępiała zajścia jako „objaw zdziczenia”, ale winą obciążała także Żydów, ich zachowanie w czasie wojny i żądania autonomii zgłoszone na wiecu. Większość żydowskich radnych opuściła wcześniej salę. Sprawców nie ukarano. Przed sądem stanęło dwanaście osób, cztery skazano na cztery miesiące więzienia, a w marcu 1923 roku, po apelacji, uniewinniono także ich. Zajścia w Kielcach znalazły się w 1919 roku wśród ośmiu „ekscesów” antyżydowskich opisanych przez amerykańską misję Morgenthaua, wysłaną do Polski na prośbę rządu Ignacego Paderewskiego.