Bolesław Roja

Bolesław Roja był jednym z najbardziej barwnych i najbardziej kontrowersyjnych dowódców Legionów. Syn leśnika, rzadki wśród przyszłych generałów oficer chłopskiego pochodzenia, w 1915 roku stworzył i poprowadził na front 4 Pułk Piechoty Legionów, słynnych „czwartaków”. Uchodził za dowódcę brawurowego aż do lekkomyślności, którego żołnierze ponosili ciężkie straty. W lipcu 1917 roku, już jako dowódca III Brygady, stanął w kryzysie przysięgowym po stronie odmawiających przysięgi i został wyrzucony z Legionów. Jesienią 1918 roku był przywódcą polskiej konspiracji wojskowej w Krakowie i 31 października przejął od Austriaków władzę wojskową w mieście, a w listopadzie wysłał z Przemyśla odsiecz, która przesądziła o losie walk o Lwów. Po wojnie stał się zaciekłym krytykiem Piłsudskiego, a w 1940 roku zginął zamordowany w niemieckim obozie koncentracyjnym.

Przed wojną

Urodził się 4 kwietnia 1876 roku w Bryńcach Zagórnych w powiecie bóbreckim, w rodzinie Józefa, rolnika i leśnika, oraz Marii z Trzcińskich. Uczył się w gimnazjach we Lwowie i Krakowie, a maturę zdał w krakowskim Gimnazjum św. Anny. W latach 1895–1898 uczył się w szkole kadetów w Wiener Neustadt, a od 1900 roku służył jako podporucznik w 36 Pułku Piechoty Obrony Krajowej w Kołomyi. W 1905 roku przeszedł do rezerwy. Według szefa austriackiego wywiadu Maximiliana Rongego od 1906 roku pracował dla austriackich służb wywiadowczych. W cywilu studiował prawo, a potem medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale studiów nie ukończył. Pracował w krakowskim magistracie i w Polskim Towarzystwie Emigracyjnym.

Legiony

Po wybuchu wojny wstąpił do krakowskiego „Sokoła” i szkolił Polowe Drużyny Sokole. 29 sierpnia 1914 roku rozpoczął służbę w Legionach Polskich. W 2 Pułku dowodził batalionem, z którym na początku października wyruszył do Marmaroszu i walczył w Karpatach, w szeregach późniejszej II Brygady. Pod Mołotkowem 29 października jego batalion poniósł ciężkie straty, a Roja został ranny w rękę. Winą za porażkę obarczył Komendę Legionów i Austriaków. W listopadzie awansował na majora. Zimą bronił z oddziałami Józefa Hallera Rafajłowej w Gorganach, a w nocy z 23 na 24 stycznia 1915 roku odpierał nocne natarcie Rosjan na tę wieś. Jeden z legionistów pisał o nim, że miał „zawadiacką duszę zagończyka” i „niepohamowany temperament”.

W marcu 1915 roku Roja, już podpułkownik, zaproponował utworzenie nowego pułku z batalionów II Brygady i ochotników z Królestwa. Od kwietnia do maja w Rozprzy pod Piotrkowem formowano 4 Pułk Piechoty Legionów, a Roja, który jako gimnazjalista marzył o dowodzeniu legendarnym 4 pułkiem z powstania listopadowego, został jego dowódcą. Większość żołnierzy była chłopskiego pochodzenia, wielu przyszło z Podhala, a pułk wyróżniały wysokie rogatywki nazywane „rojówkami”. 15 lipca czwartacy wyruszyli z Piotrkowa na front.

Chrzest bojowy pułku pod Jastkowem koło Lublina, od 31 lipca do 3 sierpnia 1915 roku, był krwawy. Straty ocenia się różnie: według pisarza Władysława Orkana, kronikarza pułku, było to około 50 zabitych i 270 rannych. Rojowi zarzucano szafowanie życiem żołnierzy, a gdy 4 pułk podporządkowano Józefowi Piłsudskiemu, między obydwoma doszło do ostrej wymiany zdań. Piłsudski uważał, że Roja zaatakował zbyt brawurowo, a Roja zarzucał Piłsudskiemu i dowódcy sąsiedniego 7 pułku opieszałość. Z pułku dezerterowano do I Brygady, a sam Roja tłumaczył po latach, że kazano mu atakować umocnione pozycje na wzgórzach i „straty być musiały”. We wrześniu 1915 roku awansował na pułkownika.

Jesienią pułk walczył na Wołyniu, nad Styrem, a w lutym 1916 roku Roja został znów ranny w rękę na patrolu przed liniami rosyjskimi. Mimo sporu pod Jastkowem uchodził za piłsudczyka. Należał do inicjatorów Rady Pułkowników, która od lutego 1916 roku zbierała dowódców legionowych pułków przeciw polityce Komendy Legionów, a pierwsze jej posiedzenie odbyło się w obozie jego pułku. Na święcie pułkowym w maju 1916 roku publicznie zadeklarował się jako zwolennik Piłsudskiego, za co przełożony przedstawił go do raportu. W lipcu 4 pułk walczył w bitwie pod Kostiuchnówką, największej bitwie Legionów. W sierpniu Roja podpisał razem z Piłsudskim, Hallerem i Kazimierzem Sosnkowskim memoriał do Naczelnego Komitetu Narodowego, który żądał uznania Legionów za zalążek polskiego wojska.

Kryzys przysięgowy

18 czerwca 1917 roku Roja objął dowództwo III Brygady. Gdy w lipcu legioniści mieli przysiąc wierność i braterstwo broni z wojskami Niemiec i Austro-Węgier, Roja stanął 13 lipca przed 5 pułkiem i pozostawił decyzję sumieniom żołnierzy. Cały pułk odmówił przysięgi, a oficerowie nieśli potem dowódcę brygady na rękach do kasyna. 3 sierpnia 1917 roku Roję zwolniono z Legionów i jako oficera armii austriackiej, zdegradowanego do stopnia podporucznika, wysłano do Grazu, do pułku strzelców tyrolskich. Gdy w październiku Rada Regencyjna objęła władzę, wezwał Polaków z armii austriackiej do powrotu „do polskich szeregów”. Spotkało się to z krytyką legionistów, którzy uważali, że najpierw trzeba uwolnić internowanych kolegów. Dzięki wstawiennictwu posła Hermana Liebermana wiosną 1918 roku opuścił armię austriacką i wrócił do Krakowa.

Kraków i Lwów 1918

W Krakowie Roja odnowił kontakty z dawnymi czwartakami i stanął na czele polskiej konspiracji wojskowej, która przygotowywała przejęcie władzy w mieście. Gdy 28 października polscy posłowie powołali Polską Komisję Likwidacyjną, wstrzymywał się z rozkazem do wystąpienia, czekając na rozstrzygnięcia polityczne. Porucznik Antoni Stawarz nie czekał i rankiem 31 października rozbroił Austriaków w Podgórzu. Gdy polskie oddziały były już na Rynku, przed południem Roja wyszedł z sali rokowań z austriackim komendantem, generałem Siegmundem von Benignim, i ogłosił, że austriacka komenda się poddała. 1 listopada z rozkazu Komisji Likwidacyjnej formalnie objął Komendę Wojskową w Krakowie, a Rada Regencyjna mianowała go tego dnia generałem brygady. Wyzwolenie Krakowa odbyło się bez jednego strzału. Księżna Maria Lubomirska zapisała wtedy w pamiętniku, że Roja to „piłsudczyk, brutalny, śmiały, odważny kondotier”, ale też człowiek, który zrywa się „do samodzielnego czynu, a nie trwa w karnym obowiązku”.

Tymczasem we Lwowie od 1 listopada Polacy bronili się przed Ukraińcami. Z Krakowa ruszył pociągiem oddział majora Juliana Stachiewicza, który 11–12 listopada wyparł Ukraińców z Przemyśla. Roja zorganizował tam grupę odsieczy i powierzył ją podpułkownikowi Michałowi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi. Według Michała Klimeckiego liczyła 140 oficerów, 1228 żołnierzy i 8 dział. 20 listopada dotarła do Lwowa, a 22 listopada Ukraińcy opuścili miasto. Roja wyznaczył dotychczasowego komendanta obrony Czesława Mączyńskiego komendantem miasta. Gdy w dniu zwycięstwa w żydowskich dzielnicach wybuchł pogrom, Roja zarządził 22 listopada stan wyjątkowy i sądy doraźne, ale rozkaz ogłoszono dopiero 24 listopada. Kilka dni później dowództwo we Lwowie objął generał Tadeusz Rozwadowski.

Po wojnie

W 1919 roku dowodził 2 Dywizją Piechoty Legionów i grupą na Froncie Litewsko-Białoruskim, która 8 sierpnia zajęła Mińsk. Następnie dowodził okręgami generalnymi w Kielcach i na Pomorzu. W sierpniu 1920 roku, w czasie ofensywy bolszewickiej, dowodził przez krótki czas grupą operacyjną nad Narwią, a potem 2 Armią. Krytykował Sztab Generalny i wątpił w zwycięstwo, a na początku sierpnia miał zaproponować Wincentemu Witosowi odsunięcie Piłsudskiego i rząd ludowy z Witosem na czele. Witos odmówił i powiadomił o tym przełożonych generała. Jeszcze w sierpniu zdjęto go z dowództwa, a w 1922 roku przeszedł w stan spoczynku jako inwalida wojenny. Zbliżył się do ruchu ludowego i w latach 1928–1929 był posłem Stronnictwa Chłopskiego. Ostro krytykował sanację, a w 1937 roku, gdy próbował przemówić na zjeździe legionistów w Krakowie, internowano go na oddziale psychiatrycznym szpitala wojskowego. W marcu 1940 roku aresztowali go Niemcy. Z Pawiaka trafił do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen, gdzie 27 maja 1940 roku esesman zamordował go przed barakiem.

Ocena

Roja nie doczekał się dotąd pełnej biografii naukowej. Współcześni i historycy podkreślają jego osobistą odwagę i talent organizatora, który z karpackich batalionów i ochotników zbudował jeden z najlepszych pułków Legionów. Zarazem jego surowość, brawura i straty pod Jastkowem ciągnęły się za nim latami. Aleksandra Kozłowska, autorka szkicu o jego legionowej drodze, widzi w nim człowieka o bezkompromisowych poglądach, który wielokrotnie dawał przykład odwagi wojskowej i cywilnej. Ta sama niezależność, którą księżna Lubomirska nazwała skłonnością do „samodzielnego czynu”, ściągała na niego kłopoty kolejno u Austriaków, u Piłsudskiego i u władz sanacyjnych. Pamięć o nim przetrwała w tradycji czwartaków, w Krakowie, gdzie tablica na wieży ratuszowej przypomina wydarzenia z 31 października 1918 roku, i w Legionowie, któremu w 1919 roku nadał nazwę.