Tadeusz Rozwadowski

Tadeusz Jordan Rozwadowski był jednym z najwyżej postawionych Polaków w armii austro-węgierskiej, artylerzystą i wynalazcą, którego w 1916 roku odesłano na emeryturę za obronę ludności Galicji. W październiku 1918 roku warszawska Rada Regencyjna uczyniła go pierwszym szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, a od listopada 1918 do marca 1919 roku dowodził obroną oblężonego przez Ukraińców Lwowa. Najbardziej znany jest jako szef sztabu w czasie bitwy warszawskiej 1920 roku i przeciwnik Piłsudskiego w maju 1926 roku. Jego biografię obrosły jednak legendy. Polska tradycja przypisywała mu decydującą rolę w przełamaniu frontu pod Gorlicami w 1915 roku, a nowsze badania oparte na austriackich aktach pokazują, że w kluczowych dniach tej bitwy nie zajmował żadnego stanowiska dowódczego.

Przed wojną

Urodził się 19 lub 20 maja 1866 roku w Babinie pod Kałuszem, w ziemiańskiej rodzinie o silnych tradycjach wojskowych i powstańczych. Jego ojciec Tomisław dowodził jazdą w powstaniu styczniowym, a potem był posłem do Sejmu Krajowego i parlamentu w Wiedniu. Tadeusz uczył się w szkole kadetów kawalerii w Hranicach na Morawach, a w 1886 roku ukończył jako najlepszy na roku Techniczną Akademię Wojskową w Wiedniu i został podporucznikiem artylerii. Potem przeszedł przez Szkołę Wojenną, która kształciła kadry sztabu generalnego.

W latach 1896–1907 był attaché wojskowym w Bukareszcie. Zdobył zaufanie króla Karola I i następcy tronu Ferdynanda, a jako obserwator widział klęskę Greków w wojnie z Turcją w 1897 roku. Po powrocie do Galicji dowodził pułkiem artylerii w Stanisławowie, a w 1913 roku awansował na generała majora. Był też wynalazcą. Skonstruował przyrząd celowniczy i granato-szrapnel, pocisk wybuchający dwukrotnie, w powietrzu i przy uderzeniu, którego używała w czasie wojny artyleria austriacka i niemiecka. Jako jedyny z wysokich polskich oficerów armii austriackiej utrzymywał przed wojną kontakty z ruchem strzeleckim i pomagał mu w kłopotach z władzami.

W armii austro-węgierskiej 1914–1916

Wojnę rozpoczął jako dowódca 12 Brygady Artylerii Polowej z krakowskiej 12 Dywizji Piechoty, która weszła w skład 1 Armii generała Victora Dankla. Na początku września 1914 roku, w czasie bitwy galicyjskiej, wyróżnił się pod Borowem na Lubelszczyźnie, za co otrzymał później najwyższe austriackie odznaczenie wojskowe, Order Marii Teresy. 6 września został szefem artylerii I Korpusu, na początku 1915 roku przez kilkanaście dni dowodził tymczasowo 46 Dywizją Piechoty Obrony Krajowej, a w lutym wrócił do 12 Dywizji. 3 marca objął dowództwo grupy artylerii IX Korpusu pod Gorlicami. Według historyka Tomasza Woźnego korpus miał wtedy do dyspozycji 212 dział, więcej niż VI Korpus w majowej bitwie. Lutowe i marcowe próby przełamania frontu rosyjskiego w tym rejonie nie przyniosły jednak sukcesu.

Wokół wielkiej bitwy pod Gorlicami w maju 1915 roku narosła legenda. Biografie generała, pisane przez rodzinę i stronników, a za nimi liczne opracowania, przedstawiały go jako dowódcę artylerii 12 Dywizji, który przełamał front rosyjski, i jako twórcę ruchomej zapory ogniowej, przejętej potem przez Niemców i Francuzów. Historyk Sławomir Kułacz, który w 2022 roku przebadał akta austriackich dowództw, doszedł do innych wniosków. Pod koniec kwietnia Rozwadowski miał objąć brygadę piechoty w innej dywizji, ale stanowiska nie przyjął i 1 maja pozostał przy dowództwie 12 Dywizji jako oficer nadliczbowy. Przygotowanie artyleryjskie zaplanowali i poprowadzili szef artylerii VI Korpusu pułkownik Adam Nowotny oraz pułkownicy Franz Dobner i Ludwig Riedl. 2 maja Naczelna Komenda Armii kategorycznie nakazała przywrócić Rozwadowskiemu dowództwo brygady, ale rozkazu nie wykonano. Według Kułacza generał włączył się w działania artylerii dopiero w ostatnich dniach bitwy lub tuż po niej, na nieokreślonym stanowisku, i kierował ogniem artylerii ciężkiej w czasie pościgu. Polskie opracowania przypisują mu między innymi rozbicie ogniem artylerii rosyjskiego kontrataku pod Jarosławiem, ale i tu jego formalna rola pozostaje niejasna. Kułacz uważa, że Rozwadowski, pisząc wspomnienia w więzieniu w 1926 roku, przypisał sobie zasługi innych, a mit gorlicki przesłonił jego rzeczywiste osiągnięcia spod Borowa i z marcowych walk pod Gorlicami.

23 maja 1915 roku Rozwadowski objął dowództwo 43 Dywizji Piechoty Obrony Krajowej. W drugiej połowie roku coraz częściej popadał w konflikty z Naczelną Komendą. Protestował przeciw traktowaniu ludności polskiej i ukraińskiej w Galicji, przeciw rekwizycjom i egzekucjom bez należytego sądu. 1 lutego 1916 roku przeniesiono go w stan spoczynku, oficjalnie ze względu na zdrowie. W jego aktach personalnych miał się znaleźć zapis, że „spensjonowano” go „za obronę ludności i całej dzielnicy galicyjskiej”. Odszedł w stopniu podmarszałka polnego, odpowiadającym generałowi dywizji.

Szef Sztabu Generalnego

Na emeryturze Rozwadowski nie przestał zajmować się polityką. Według Jana Lewandowskiego już w czerwcu 1916 roku nie krył, że chciałby objąć urząd austro-węgierskiego generał-gubernatora w Lublinie, który ostatecznie dostał Karl Kuk. Utrzymywał kontakty z politykami Królestwa, a potem z Radą Regencyjną, która od jesieni 1917 roku starała się o własne wojsko. Szansa przyszła, gdy monarchia Habsburgów zaczęła się rozpadać. Po deklaracji regentów z 7 października 1918 roku, w której zapowiedzieli niepodległą Polskę, Rada Regencyjna 25 października powołała urząd szefa Sztabu Generalnego, a Rozwadowski objął go 28 października.

Przez kilka tygodni organizował od podstaw centralne instytucje wojskowe i nowe oddziały. Z jego rozkazu powstała Straż Gospodarczo-Wojskowa do pilnowania granic, polskie wojsko przejęło klasztor na Jasnej Górze, a w dniach 8–10 listopada od Niemców Flotyllę Wiślaną. 4 listopada wydał rozkaz o tworzeniu dywizji jazdy. Przygotował też projekt organizacji władz wojskowych, w którym naczelne dowództwo miało należeć do Rady Regencyjnej, a szef sztabu stał na równi z ministrem. Plan stracił znaczenie, gdy regenci przekazali władzę Józefowi Piłsudskiemu. Rozwadowski chciał budować armię z poboru, Piłsudski z ochotników, i 15 listopada generał ustąpił. Jego miejsce zajął Stanisław Szeptycki.

Obrona Lwowa

Zaraz potem zabiegał o dowództwo na wschodzie, gdzie od 1 listopada trwały walki o Lwów. 17 listopada Piłsudski mianował go naczelnym dowódcą wojsk polskich w Galicji Wschodniej, czyli Armii „Wschód”. Do Lwowa przybył w nocy z 24 na 25 listopada, kilka dni po tym, jak odsiecz z Przemyśla wyparła Ukraińców z miasta. Miasto pozostawało jednak otoczone od wschodu, północy i południa, a Rozwadowski od początku twierdził, że ma za mało wojska, i bezskutecznie domagał się posiłków z Warszawy. Ochotnicze oddziały przekształcał w regularne, a wobec partyzanckich działań uzbrojonych chłopów ukraińskich wydał rozkaz, by ich rozstrzeliwać. Popadł też w konflikt z lwowskim Tymczasowym Komitetem Rządzącym, zdominowanym przez narodowych demokratów.

Pod koniec grudnia 1918 roku odparł wielki ukraiński szturm na miasto. W styczniu i lutym Lwów znów został odcięty, a mieszkańcom zagrażał głód. 7 marca 1919 roku Naczelne Dowództwo nakazało przebić się z załogą do Przemyśla. Rozwadowski odpowiedział, że woli zginąć z załogą, niż opuścić Lwów. W połowie marca ruszyła odsiecz generała Wacława Iwaszkiewicza, która przywróciła łączność z Przemyślem, a Iwaszkiewicz zastąpił Rozwadowskiego na stanowisku dowódcy. Generała przeniesiono na szefa Polskiej Misji Wojskowej w Paryżu, co odebrał jako krzywdę.

Po wojnie

W Paryżu zabiegał o poparcie mocarstw w sprawie Galicji Wschodniej i o sojusz z Rumunią, a jesienią 1919 roku pomógł utworzyć eskadrę amerykańskich lotników ochotników. 22 lipca 1920 roku Piłsudski mianował go ponownie szefem Sztabu Generalnego i na tym stanowisku przeprowadził bitwę warszawską. Potem był generalnym inspektorem jazdy. W maju 1926 roku dowodził wojskami rządowymi przeciw zamachowcom Piłsudskiego. Po przewrocie majowym był przez rok więziony bez wyroku, w tym czasie spisał wspomnienia z wielkiej wojny. Wyszedł na wolność w maju 1927 roku z podupadłym zdrowiem i zmarł w Warszawie 18 października 1928 roku. Pochowano go, zgodnie z jego wolą, na Cmentarzu Obrońców Lwowa.

Ocena

Rozwadowski od dawna dzieli historyków. W dwudziestoleciu piłsudczycy pomniejszali jego zasługi, a po 1989 roku część autorów przedstawiała go jako prawdziwego zwycięzcę bitwy warszawskiej i genialnego wodza. Wojciech Roszkowski uważa, że Rozwadowski metodycznie przeprowadził w 1920 roku plan, o którym zdecydował Piłsudski, a spór o autorstwo zwycięstwa „traci sens”. Krytyczne badania nad jego udziałem w wielkiej wojnie, jak praca Kułacza, pokazują, że wiele obiegowych opowieści pochodzi z jego własnych wspomnień i panegirycznych biografii. Mimo tych korekt pozostaje on postacią ważną: wybitnym artylerzystą, który pod Borowem dostał najwyższe austriackie odznaczenie bojowe, oficerem gotowym poświęcić karierę w obronie ludności Galicji i pierwszym szefem sztabu armii, która powstawała w październiku i listopadzie 1918 roku.