Stanisław Szeptycki

Hrabia Stanisław Szeptycki był jedynym Polakiem, który w czasie wielkiej wojny sprawował władzę okupacyjną w Królestwie Polskim. Zawodowy oficer sztabu generalnego armii austro-węgierskiej, wnuk Aleksandra Fredry i brat greckokatolickiego metropolity lwowskiego, w 1916 roku przeszedł na własną prośbę do Legionów i został ich komendantem. Od maja 1917 roku jako generał-gubernator w Lublinie prowadził politykę, która miała zjednać Polaków dla Austrii, a zarazem wspierał rodzące się polskie instytucje państwowe. Gdy w lutym 1918 roku państwa centralne obiecały Ukrainie Chełmszczyznę, podał się do dymisji. W listopadzie 1918 roku przeszedł do Wojska Polskiego i jako szef Sztabu Generalnego budował je od podstaw razem z Józefem Piłsudskim, z którym później wszedł w ostry konflikt.

Przed wojną

Urodził się 3 listopada 1867 roku w Przyłbicach pod Jaworowem, w jednym z najznakomitszych rodów Galicji Wschodniej. Był synem hrabiego Jana Kantego Szeptyckiego i Zofii z Fredrów. Jego starszy brat Roman, w zakonie Andrzej, został greckokatolickim metropolitą lwowskim i przywódcą duchowym Ukraińców, a inny brat, Kazimierz, w zakonie Klemens, także greckokatolickim zakonnikiem. Szeptyccy byli więc rodziną, w której spotykały się polska i ukraińska Galicja.

Stanisław wybrał wojsko. Ukończył artylerię w Technicznej Akademii Wojskowej, wyższą szkołę jazdy w Wiedniu i Szkołę Wojenną, kuźnię kadr austriackiego sztabu generalnego. W latach 1904–1905 jako kapitan sztabu generalnego był attaché wojskowym w rosyjskiej kwaterze głównej w Mandżurii i przez blisko dwa lata obserwował wojnę rosyjsko-japońską, od bitwy nad Jalu po Mukden. W latach 1911–1914 był attaché wojskowym w Rzymie. W maju 1914 roku awansował na pułkownika.

Od sztabu do Legionów

Po wybuchu wojny trafił do oddziału operacyjnego Naczelnej Komendy Armii, a od 24 września 1914 roku był szefem sztabu 2 Korpusu na froncie rosyjskim. W jego składzie walczyły też Legiony i tam Szeptycki zetknął się z nimi po raz pierwszy. Jesienią 1915 roku objął dowództwo 30 Brygady Artylerii Polowej. W czerwcu 1916 roku na własną prośbę przeszedł do Legionów Polskich i w lipcu, w czasie ofensywy Brusiłowa, objął III Brygadę po ciężko rannym pułkowniku Leonie Berbeckim. 3 sierpnia pod Rudką Miryńską nad Stochodem, dowodząc zgrupowaniem z II i III Brygady, legionowymi ułanami i dwoma batalionami niemieckimi, odparł silne natarcie Rosjan. Austriacy nagrodzili go za to Orderem Korony Żelaznej.

Jesienią 1916 roku, po odejściu z Legionów Piłsudskiego, Szeptycki został komendantem całych Legionów. Źródła różnie datują ten moment: Jan Lewandowski podaje październik, inne opracowania 14 listopada. 1 grudnia 1916 roku, kilka tygodni po akcie 5 listopada, legioniści pod jego dowództwem uroczyście wkroczyli do Warszawy. Legiony, przemianowane na Polski Korpus Posiłkowy, miały stać się zalążkiem armii nowego Królestwa Polskiego. Szeptycki, który bronił ich polskiego charakteru przed planami państw centralnych, w kwietniu 1917 roku utracił stanowisko, gdy korpus przekazano pod rozkazy niemieckiego generał-gubernatora Hansa Hartwiga von Beselera. Otrzymał wtedy awans na generała majora.

Generał-gubernator w Lublinie

W kwietniu 1917 roku cesarz Karol I odwołał z Lublina generał-gubernatora Karla Kuka, a na jego miejsce, zgodnie z życzeniem Koła Polskiego w Wiedniu, wyznaczył Szeptyckiego. W maju objął on urząd jako pierwszy i jedyny Polak na czele austro-węgierskiego Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego. Według historyka Jana Lewandowskiego cesarz dał mu pełnomocnictwa, jakich nie mieli jego poprzednicy. Po rządach Kuka, kojarzonych z bezwzględnymi rekwizycjami żywności, Szeptycki zmienił styl władzy. Usuwał z aparatu okupacyjnego urzędników, przeważnie Niemców i Żydów, i zastępował ich Polakami z Galicji, a komendantom powiatów kazał porozumiewać się z ludnością wyłącznie po polsku. Adiutantami zrobił legionistów, a do podwładnych zwracał się, wbrew regulaminowi, po polsku. Na jego imieninowym bankiecie grano „Jeszcze Polska nie zginęła”, co austriaccy oficerowie meldowali do Wiednia jako zdradę interesów monarchii.

Zakazał też wywozu żywności z terenu okupacji, wbrew żądaniom Naczelnej Komendy Armii, i w czerwcu 1917 roku powołał Krajową Radę Gospodarczą z udziałem polskich organizacji ziemiańskich i miejskich. Rekwizycje trwały jednak nadal, bo bez nich zabrakłoby żywności dla miast i wojska. W czasie kryzysu przysięgowego nie pomagał Niemcom w ściganiu legionistów, którzy odmówili przysięgi i schronili się w strefie austriackiej. Aktywnie uczestniczył w rokowaniach o polskie władze. 12 września 1917 roku cesarz Karol upoważnił go pismem odręcznym, by razem z Beselerem wydał patent o Radzie Regencyjnej, a 27 października Szeptycki zasiadł obok Beselera w katedrze warszawskiej, gdy Rada Regencyjna obejmowała władzę. W sporach regentów i rządu Jana Kucharzewskiego z Niemcami stawał po stronie polskiej. Według Lewandowskiego na przełomie 1917 i 1918 roku koncepcja austro-polska, czyli połączenia Królestwa z monarchią Habsburgów, przeżywała w Kongresówce apogeum.

Wszystko to przekreślił pokój z Ukrainą, zawarty 9 lutego 1918 roku, w którym państwa centralne przyznały Ukraińskiej Republice Ludowej Chełmszczyznę i część Podlasia. Jeszcze tego samego dnia Szeptycki telegraficznie poprosił o zwolnienie, a po odmowie ponowił prośbę 12 lutego. Według Lewandowskiego odwołano go 20 lutego, według innych opracowań dymisję przyjęto 19 lutego. Jego następcą został Chorwat, generał Anton Lipošćak. Szeptycki trafił w czerwcu na front włoski jako dowódca 85 Brygady Piechoty Obrony Krajowej.

Listopad 1918

1 listopada 1918 roku wstąpił do Wojska Polskiego. 4 listopada Rada Regencyjna mianowała go generałem dywizji i powierzyła mu tymczasowo dowództwo nad oddziałami polskimi na obszarze dawnej okupacji austriackiej i w tej części Galicji, która była w rękach polskich. Po przejęciu władzy przez Piłsudskiego zastąpił 15 lub 16 listopada generała Tadeusza Rozwadowskiego na stanowisku szefa Sztabu Generalnego. Na początku 1919 roku przeciwstawił się nieudanemu zamachowi stanu pułkownika Mariana Januszajtisa. Piłsudski, dziękując mu w marcu 1919 roku za pracę w sztabie, pisał, że położyła ona „podwaliny pod budowę Armii Polskiej, tworzonej w warunkach, w jakich nie organizowała się żadna armia”.

Po wojnie

Od kwietnia 1919 roku dowodził Frontem Litewsko-Białoruskim, którego wojska w sierpniu zajęły Mińsk. W 1920 roku dowodził 4 Armią, a potem Frontem Północno-Wschodnim, który w lipcu cofał się pod naporem ofensywy Tuchaczewskiego. 1 sierpnia, chory na czerwonkę i skonfliktowany z Piłsudskim, odszedł ze stanowiska. W 1921 roku specjalna komisja oczyściła go z zarzutów za odwrót. Jako inspektor armii w Krakowie wspierał w 1921 roku III powstanie śląskie, a w 1923 roku był ministrem spraw wojskowych w rządzie Wincentego Witosa i ustanowił Święto Żołnierza Polskiego. W czasie przewrotu majowego stanął po stronie legalnych władz i w czerwcu 1926 roku przeszedł w stan spoczynku. Osiadł w Korczynie pod Krosnem. W 1945 roku, w wieku 78 lat, przez kilka miesięcy był prezesem Polskiego Czerwonego Krzyża. Zmarł w Korczynie 9 października 1950 roku.

Ocena

Historycy widzą w Szeptyckim przykład polskiego arystokraty i oficera, który przez lata służył lojalnie Habsburgom, a w decydującym momencie wybrał sprawę polską. Monografie Piotra Mikietyńskiego i Andrzeja Wojtaszaka oceniają go jako zdolnego sztabowca i dowódcę, a Jan Lewandowski zadał wprost pytanie, czy w Lublinie był w „służbie zaborcy, czy narodu”. Odpowiedź nie jest prosta. Szeptycki był narzędziem austriackiej polityki wobec Polaków i nadal ściągał z Królestwa żywność dla monarchii, ale zarazem spolonizował administrację, chronił legionistów i wspierał Radę Regencyjną. Jego dymisja w lutym 1918 roku była jednym z najwyraźniejszych znaków, że w sprawie polskiej Austro-Węgry straciły zaufanie nawet swoich najwierniejszych stronników.

Spór z Piłsudskim, który w książce „Rok 1920” przypisał mu załamanie nerwowe w czasie odwrotu, zaciążył na pamięci generała w dwudziestoleciu. Dziś przypomina się raczej jego rolę w tworzeniu Sztabu Generalnego i w zwycięskich walkach na Litwie i Białorusi w 1919 roku.