Polacy zdobywają Wilno

Przed świtem 19 kwietnia 1919 roku polska kawaleria podpułkownika Władysława Beliny-Prażmowskiego uderzyła na Wilno, w którym od trzech i pół miesiąca rządzili bolszewicy. Ułani opanowali dworzec, a z pomocą mieszkańców do południa także śródmieście, Górę Zamkową i plac Katedralny. Walki o miasto trwały jednak jeszcze dwa dni, a wieczorem 21 kwietnia przyjechał do niego Józef Piłsudski, który całą operację wymyślił i osobiście nią kierował. Dla Naczelnika Państwa, wychowanego na Wileńszczyźnie, było to zwycięstwo szczególne.

Wyprawa na Wilno

Miasto, które Niemcy zajęli we wrześniu 1915 roku, po ich odejściu na przełomie 1918 i 1919 roku stało się celem kilku stron naraz. Litwini uważali je za stolicę państwa, którego niepodległość ogłosiła Taryba w lutym 1918 roku, ale ich rząd wobec marszu Armii Czerwonej przeniósł się do Kowna. 1 stycznia 1919 roku miasto opanowała polska samoobrona, ale 5 stycznia, wobec przewagi bolszewików, musiała się wycofać. Wilno zostało stolicą sowieckiej Litwy, a od końca lutego Litewsko-Białoruskiej Republiki Rad. Gdy Niemcy wycofywali się dalej na zachód, wojska polskie i sowieckie, które posuwały się za nimi, starły się 14 lutego pod Mostami, choć wojny nikt nikomu nie wypowiedział.

26 marca w Brześciu Piłsudski wydał pierwsze rozkazy do ofensywy na Wilno i postanowił sam nią dowodzić. „Wilno jest kluczem do spraw litewsko-białoruskich, jak jest nim Warszawa dla spraw polskich” – pisał 7 kwietnia do generała Stanisława Szeptyckiego. Ofensywa ruszyła 16 kwietnia. Uderzenia na Lidę, Nowogródek i Baranowicze miały odciągnąć uwagę przeciwnika od głównego celu. Na Wilno szła grupa kawalerii Beliny-Prażmowskiego, według opracowania IPN 842 szable z dwoma działami, a za nią około 4 tysięcy piechoty generała Edwarda Rydza-Śmigłego. Kawaleria przeszła rozmokłymi wiosennymi drogami około stu kilometrów, nie napotykając oporu. Gdy pod Lidą bolszewicy niespodziewanie twardo się bronili, Piłsudski kazał wstrzymać marsz na Wilno, ale według relacji, które przytacza dzieje.pl, Belina rozkazu nie wykonał i postanowił atakować.

Trzy dni walk

Polscy ułani dotarli pod miasto w nocy z 18 na 19 kwietnia, a atak zaczęli przed świtem (źródła podają godzinę od wpół do czwartej do piątej rano). Garnizon sowiecki, wzmacniany w czasie walk, liczył około 4 tysięcy ludzi. Po krótkiej walce Polacy zajęli dworzec. Kolejarze unieruchomili pociągi, a ochotnicy spośród nich i z polskiej ludności miasta chwycili za zdobyczną broń. Do południa ułani opanowali najważniejsze punkty śródmieścia i wzięli od tysiąca do 1200 jeńców. Po południu bolszewicy przeszli do kontrataków, a kawalerzystom zaczęło brakować amunicji. Około ósmej wieczorem zdobytym w Wilnie pociągiem przyjechał pierwszy batalion piechoty Rydza-Śmigłego, 837 ludzi z ośmioma karabinami maszynowymi.

20 kwietnia Polacy zajmowali kolejne dzielnice, a w nocy na 21 kwietnia nadeszła reszta piechoty. 21 kwietnia przeszli przez Wilię, a po południu bolszewicy opuścili miasto. Według IPN Polacy wzięli w walkach o Wilno około 1800 jeńców. Piłsudski nazwał rajd Beliny „najpiękniejszym czynem wojennym dokonanym w tej wojnie przez polską jazdę”.

Zdobyciu miasta towarzyszyła przemoc wobec Żydów, których żołnierze oskarżali o sprzyjanie bolszewikom. Amerykańska misja Henry’ego Morgenthaua, która badała tę sprawę latem 1919 roku, ustaliła, że w ciągu trzech dni walk zginęło około 65 Żydów, wśród nich cztery kobiety, a ośmiu wyprowadzono za miasto i rozstrzelano bez sądu. Polscy żołnierze i cywile splądrowali ponad dwa tysiące żydowskich domów i sklepów, a setki ludzi aresztowano i wywieziono. Polacy stracili w walkach według tego samego raportu 33 zabitych.

Federacja czy aneksja

22 kwietnia Piłsudski wydał w Wilnie, po polsku i po litewsku, odezwę do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego. Zapowiadał w niej zarząd cywilny i wolne wybory, w których mieszkańcy sami rozstrzygną o swoim losie. Liczył, że Litwini zgodzą się na federację z Polską, i był gotów w takim wypadku oddać im Wilno. W Kownie odebrano to jako okupację stolicy Litwy i rząd litewski zaprotestował. Piłsudskiego krytykowała także endecja, przeciwna jego planom federacyjnym, która chciała po prostu włączyć Wileńszczyznę do Polski. Pod koniec kwietnia bolszewicy próbowali odbić miasto, ale zostali odparci, a w maju polskie oddziały odsunęły front około stu kilometrów na wschód i północ.