Akt niepodległości Litwy

16 lutego 1918 roku w okupowanym przez Niemców Wilnie litewska Taryba uchwaliła akt, w którym ogłosiła odbudowę niepodległego państwa litewskiego, opartego na zasadach demokratycznych, ze stolicą w Wilnie. Ogłosiła też zerwanie wszystkich więzów państwowych, które dotąd łączyły Litwę z innymi państwami. W odróżnieniu od deklaracji z 11 grudnia 1917 roku nowy akt nie wspominał ani słowem o „wieczystym” związku z Niemcami. O ustroju państwa i jego stosunkach z sąsiadami miała rozstrzygnąć konstytuanta.

Spór w Tarybie

Deklaracja grudniowa podzieliła litewskich polityków. Wielu z nich uważało, że Taryba przekroczyła pełnomocnictwa, które dała jej konferencja wileńska, bo ta o przyszłości kraju kazała zdecydować wybranemu przez ludność zgromadzeniu. 8 stycznia 1918 roku Taryba przyjęła nowy tekst, z zapowiedzią konstytuanty i bez sojuszu z Rzeszą, ale niemiecki zarząd wojskowy go odrzucił i dał do zrozumienia, że Rada ma być tylko ciałem doradczym. Gdy większość ustąpiła, czterej członkowie, Mykolas Biržiška, Steponas Kairys, Stanisław Narutowicz i Jonas Vileišis, opuścili Tarybę na znak protestu. W czasie sporu z przewodnictwa zrezygnował też Antanas Smetona, a jego miejsce zajął Jonas Basanavičius.

Na początku lutego sytuacja się zmieniła. Rokowania w Brześciu utknęły, a 10 lutego Trocki zerwał rozmowy, ogłaszając, że Rosja wychodzi z wojny, ale nie podpisze pokoju aneksyjnego. Taryba postanowiła nie czekać dłużej na Niemców. Przez kilka tygodni uzgadniano tekst, który mogliby przyjąć wszyscy, i 15 lutego był on gotowy. Czterej członkowie, którzy odeszli, wrócili na posiedzenie.

Akt

Posiedzenie zaczęło się 16 lutego o 12.30 w pokoju zajmowanym przez Litewskie Towarzystwo Pomocy Ofiarom Wojny, w domu kupca Sztralla przy ulicy Wielkiej 30. Przewodniczył mu Basanavičius, który odczytał akt. Taryba ogłaszała w nim, że jako jedyna przedstawicielka narodu litewskiego, na mocy prawa narodów do samostanowienia i uchwały wrześniowej konferencji, odbudowuje niepodległe państwo litewskie. Podstawy jego ustroju i stosunki z innymi państwami miała ustalić konstytuanta, zwołana jak najszybciej i wybrana w demokratycznych wyborach przez wszystkich mieszkańców. O odbudowie państwa Taryba zawiadamiała rządy Rosji, Niemiec i innych państw. Według części opracowań czterej lewicowi członkowie mieli zastrzeżenia do jednego ze sformułowań o roli konstytuanty, ale akt przyjęto w całości. Podpisało go wszystkich dwudziestu członków Taryby, jako pierwszy Basanavičius. Wśród sygnatariuszy był Narutowicz, brat późniejszego prezydenta Polski.

Tego samego dnia Jurgis Šaulys przekazał podpisany dokument przedstawicielowi niemieckiej dyplomacji. Niemieckie władze okupacyjne nie pozwoliły ogłosić aktu na Litwie. Prawie cały nakład gazety „Lietuvos aidas”, która go wydrukowała, skonfiskowano, ale redaktor Petras Klimas ukrył kilkadziesiąt egzemplarzy, a tekst krążył w nielegalnych odpisach. Akt dotarł natomiast do Niemiec. 18 lutego przedrukowały go niemieckie gazety, między innymi „Vossische Zeitung” i „Tägliche Rundschau”, a 20 lutego odczytano go w Reichstagu.

Znaczenie

Akt nie zmienił położenia Litwy. Kraj pozostał pod okupacją, a według litewskiej encyklopedii kanclerz Georg von Hertling oświadczył, że rząd niemiecki nie może takiej niepodległości przyjąć. Polski historyk Grzegorz Błaszczak pisze, że akt „nie oznaczał powstania państwa litewskiego, ale wyrażał wolę narodu litewskiego stworzenia takiego państwa”. Polacy, którzy według niemieckiego spisu z 1916 roku stanowili około połowy mieszkańców Wilna, nie mieli w Tarybie swoich przedstawicieli i odmawiali jej prawa do mówienia w imieniu wszystkich mieszkańców kraju. Ogłoszenie Wilna stolicą państwa litewskiego zapowiadało spór, który miał na lata poróżnić oba narody.

Gdy 23 marca 1918 roku cesarz Wilhelm II uznał niepodległą Litwę, oparł się na deklaracji z 11 grudnia, a nie na akcie lutowym. Znaczenia nabrał on dopiero jesienią 1918 roku, po klęsce Niemiec. Dzień 16 lutego Litwini obchodzą jako święto odrodzenia państwa. Podpisany oryginał aktu uchodził po II wojnie światowej za zaginiony. W 2017 roku profesor Liudas Mažylis odnalazł go w archiwum niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Berlinie.