Powstanie sejneńskie

Około trzeciej nad ranem 23 sierpnia 1919 roku oddziały suwalskiego okręgu Polskiej Organizacji Wojskowej rozpoczęły powstanie przeciwko władzy litewskiej na Sejneńszczyźnie. Jedna kompania zajęła z zaskoczenia Krasnopol, a główne siły zdobyły Sejny, które Litwini trzymali, choć według ustalonej miesiąc wcześniej w Paryżu linii demarkacyjnej miały przypaść Polsce. W kilkanaście godzin powstańcy opanowali znaczną część Sejneńszczyzny, a niektóre oddziały przekroczyły nawet tę linię. Był to jeden z najgłośniejszych epizodów narastającego konfliktu polsko-litewskiego.

Sporna ziemia

Gubernia suwalska była od 1915 roku pod okupacją niemiecką. Okupanci tolerowali polski samorząd w powiatach z polską większością, ale od 1918 roku, gdy Taryba ogłosiła niepodległość Litwy, wspierali tworzące się władze litewskie. Gdy Niemcy wycofywali się w 1919 roku, ich miejsce zajmowali Litwini. Na początku maja do Suwałk i Sejn weszły oddziały litewskiego 2 Pułku Piechoty. Litwini uważali Sejny za swoje: było to ważne miejsce litewskiego odrodzenia narodowego, z seminarium duchownym i grobem poety i biskupa Antanasa Baranauskasa. Polskie źródła podkreślają jednak, że okolice Sejn zamieszkiwali w większości Polacy, i piszą o nękaniu polskiej ludności przez nowe władze.

26 lipca Rada Najwyższa konferencji pokojowej przyjęła zaproponowaną przez marszałka Ferdinanda Focha linię demarkacyjną między wojskami polskimi i litewskimi. Suwałki, Krasnopol i Sejny, a dalej na wschód także Wilno, zajęte przez Polaków w kwietniu, zostawały po stronie polskiej. Litwini opuścili Suwałki 7 sierpnia, ale obsadzili linię wzdłuż Czarnej Hańczy, zostawiając sobie Sejny. 10 sierpnia Niemcy wyszli z miasta i przekazali je Litwinom. W tych dniach Sejny odwiedził premier Litwy Mykolas Sleževičius, który wzywał rodaków, by bronili swoich osad, choćby z siekierami, widłami i kosami.

Decyzja

16 sierpnia komendant suwalskiej POW, porucznik Adam Rudnicki „Szczerba”, i jego zastępca, podchorąży Wacław Zawadzki „Rózga”, dawny legionista, postanowili uderzyć. Okręg miał według różnych opracowań od tysiąca do półtora tysiąca zakonspirowanych ochotników, w dużej części młodzież. Józef Piłsudski nie mógł oficjalnie poprzeć takiej akcji, bo szukał porozumienia z Litwą, ale według historyka IPN Wiesława Jana Wysockiego latem nieoficjalnie się na nią zgodził. Rząd w Warszawie wolał, by walczyli miejscowi ochotnicy, a nie regularne wojsko, żeby spór nie przerodził się w otwartą wojnę z Litwą.

Pierwszy dzień

W nocy z 22 na 23 sierpnia kompania podchorążego Piotra Łankiewicza zajęła Krasnopol, rozbrajając litewskiego oficera i około 40 żołnierzy, i rozbrajała dalej posterunki wzdłuż Czarnej Hańczy. Grupa „Sumowo” Zawadzkiego, około dziewięciuset ludzi w trzech kompaniach, zaatakowała Sejny z trzech kierunków. Powstańcy zajęli litewską komendę wojskową w dawnej rezydencji biskupiej i ratusz, ale uszanowali katedrę i seminarium. Według Wysockiego stracili dwóch zabitych i 14 rannych, Litwini dziewięciu zabitych i 28 rannych, a około 400 litewskich żołnierzy trafiło do niewoli. Inne kompanie zajęły Giby, Berżniki, a za linią Focha także Łoździeje i Kopciowo. W odezwie powstańcy pisali: „Nie pragnęliśmy tej walki, gdyż z ludem litewskim chcieliśmy i chcemy żyć w zgodzie”. Tego samego dnia do Sejn przybył Rudnicki i objął dowództwo.

Plan zakładał, że powstańcy utrzymają zdobyty teren przez dobę i przekażą go regularnemu 41 Pułkowi Piechoty. Pułk jednak nie nadszedł, a w południe 23 sierpnia Litwini odbili Łoździeje.

W następnych dniach przyszedł litewski kontratak. Według różnych źródeł 25 lub 26 sierpnia Litwini na kilka godzin odzyskali Sejny, a w walce zginął Zawadzki. Powstańcy odbili miasto tego samego dnia, a wkrótce nadeszło regularne wojsko. 28 sierpnia odparto ostatni atak i Litwini wycofali się za linię Focha. Zginęło według różnych zestawień od około 37 do prawie 50 Polaków, strat litewskich nie znamy dokładnie. Według części historyków przedwczesny wybuch powstania zaostrzył czujność Litwinów i przyczynił się do niepowodzenia przygotowywanego przez POW przewrotu w Kownie. Granica wzdłuż linii Focha przetrwała tu do dziś, ale walki o Sejny na długo zatruły stosunki polsko-litewskie.