Polska Organizacja Wojskowa

Polska Organizacja Wojskowa (POW) była tajną organizacją wojskową obozu Józefa Piłsudskiego, działającą od 1914 roku do końca 1918 roku. Powstała w Królestwie Polskim, a później objęła też Galicję i polskie środowiska w Rosji. Szkoliła kadry przyszłego wojska, prowadziła wywiad i dywersję, a jesienią 1918 roku stała się jedną z sił, które odebrały okupantom władzę na ziemiach polskich.

Przeciw Rosji

Organizacja wyrosła z warszawskich komórek Polskich Drużyn Strzeleckich i Związku Walki Czynnej, które po wybuchu wojny zostały po rosyjskiej stronie frontu, odcięte od swoich dowódców w Galicji. W sierpniu 1914 roku obie grupy się połączyły i uznały zwierzchnictwo Piłsudskiego, a 22 października jego wysłannik Tadeusz Żuliński objął komendę i nadał organizacji nazwę. Deklaracja programowa stawiała jej jeden cel: niepodległość wywalczoną zbrojnie. Wrogiem była na razie Rosja: członkowie śledzili ruchy jej wojsk, a Oddział Lotny niszczył na rosyjskich tyłach tory, mosty i linie telefoniczne.

Siły były skromne: według danych Komendy w czerwcu 1915 roku POW liczyła około 1100 członków. Gdy latem Niemcy zajęli Warszawę, 22 sierpnia 1915 roku Batalion Warszawski POW wymaszerował do I Brygady Legionów. Na tym Piłsudski poprzestał. Dalszy zaciąg wstrzymał, a POW zachował jako konspirację, kadrę przyszłego wojska i kartę w rozgrywce z państwami centralnymi.

Pod okupacją państw centralnych

Na ziemiach zajętych przez Niemców i Austriaków POW zawiesiła dywersję, ale dalej szkoliła i werbowała. Rosła szybko: według portalu dzieje.pl w listopadzie 1916 roku miała około 7 tysięcy członków, a w kwietniu 1917 roku około 15 tysięcy. 16 stycznia 1917 roku podporządkowała się Tymczasowej Radzie Stanu i prawie przestała się ukrywać. Niemieckie władze nie zgodziły się jednak, by to ona prowadziła werbunek do nowego wojska polskiego.

Przełomem był kryzys przysięgowy. Po aresztowaniu Piłsudskiego w lipcu 1917 roku Niemcy uwięzili też wielu członków POW, a organizacja zeszła głębiej do konspiracji i zwróciła się przeciw okupantom. Kierował nią odtąd Edward Rydz-Śmigły. Jej komenda w Kijowie prowadziła pracę na ziemiach dawnego imperium rosyjskiego, a w maju 1918 roku spiskowcy z POW próbowali przeszkodzić kapitulacji I Korpusu Polskiego.

Listopad 1918

W październiku 1918 roku POW miała blisko 30 tysięcy członków, w tym ponad 20 tysięcy w Królestwie. Jej oddziały napadały na niemieckie patrole i posterunki, a w okupacji austriackiej zdobywały broń i pieniądze. Gdy państwa centralne się rozpadały, peowiacy razem z żołnierzami i mieszkańcami przejmowali Kraków, osłaniali rząd lubelski, walczyli we Lwowie, a od 10 listopada rozbrajali niemiecki garnizon Warszawy.

Rozkazem Rydza-Śmigłego z 11 listopada członków POW w Galicji wcielono do Wojska Polskiego, a w następnych tygodniach to samo zrobiono w dawnej okupacji niemieckiej. Według Polskiego Radia organizację rozwiązano w grudniu 1918 roku. Jej ludzie, obok legionistów i oficerów armii zaborczych, weszli do kadry nowej armii. Odrębna organizacja w zaborze pruskim, Polska Organizacja Wojskowa Zaboru Pruskiego, wzięła udział w powstaniu wielkopolskim.