Polacy w radach żołnierskich w Poznaniu

13 listopada 1918 roku po południu grupa polskich konspiratorów, wspierana przez kilkudziesięciu uzbrojonych członków Polskiej Organizacji Wojskowej Zaboru Pruskiego, wtargnęła w Poznaniu na posiedzenie Wydziału Wykonawczego Rady Robotników i Żołnierzy. Pod groźbą siły zdominowana przez Niemców rada przyjęła do swych władz czterech Polaków. Akcja, nazwana potem „zamachem na ratusz”, dała Polakom przewagę w najważniejszym organie rewolucyjnej władzy w stolicy Prowincji Poznańskiej i wgląd w sprawy niemieckiego wojska w mieście.

Rewolucja, która zaczęła się od buntu marynarzy w Kilonii i 9 listopada obaliła cesarstwo w Berlinie, szybko dotarła do Wielkopolski. W Poznaniu jeszcze 9 listopada powstała Rada Żołnierska, początkowo złożona z Niemców. Obok niej działała rada robotnicza, w której przewagę mieli Polacy związani z poznańskim Komitetem Obywatelskim. Od 9 do 13 listopada rady robotnicze i żołnierskie powstały w większości powiatów prowincji. Nowy rząd w Berlinie uznał je za legalne organy władzy, ale pozostawił na miejscu starą administrację pruską. Rada Żołnierska w Poznaniu, z którą wiązała się kontrola nad garnizonem i dowództwem V Korpusu, pozostawała w rękach niemieckich.

Zmienić to postanowiła grupa młodych oficerów i żołnierzy, którzy zdezerterowali z armii niemieckiej i wrócili do Poznania. Na jej czele stali Bohdan Hulewicz i Mieczysław Paluch, działający w Komisji Wojskowej utworzonej w porozumieniu z poznańskim Komitetem Obywatelskim. Paluch wspominał po latach, że do akcji wykorzystali oddział POW, w tym momencie jedyną polską siłę zbrojną w mieście, którą dało się zmobilizować w kilka godzin. Według niego działali „wbrew woli Komitetu Obywatelskiego”, ostrożnego wobec zbrojnych wystąpień. Wśród uczestników byli też Stanisław Nogaj, Zygmunt Wiza, Henryk Śniegocki i Mieczysław Andrzejewski, a oddziałem POW dowodził Wincenty Wierzejewski.

Polacy weszli na posiedzenie Wydziału Wykonawczego w ratuszu. Według niektórych relacji w pobliżu padły strzały, a nawet wybuchł granat. Przestraszeni delegaci ustąpili: czterech Niemców opuściło Wydział, a ich miejsca zajęli Hulewicz, Paluch, Śniegocki i Wiza. Hulewicz został zastępcą przewodniczącego Wydziału Augusta Twachtmanna, a Paluch delegatem rady przy dowództwie V Korpusu. Tego samego dnia rada wydała obwieszczenie, w którym uznała polską Radę Ludową za „uprawnioną reprezentację ludu polskiego” i zapowiedziała, że wszelkie uchwały będą zapadać w porozumieniu z nią. Informowała też, że na życzenie polskich żołnierzy przyjęła do swego grona czterech dalszych przedstawicieli Polaków, i wzywała mieszkańców do spokoju.

Skutki były natychmiastowe. Poznański historyk Stanisław Kubiak uważał wydarzenia 13 listopada za punkt zwrotny, od którego uprawnienia rad zaczęły przechodzić w ręce polskich rad ludowych. Polacy zaczęli obsadzać urzędy, a działacze wojskowi, wykorzystując pruskie rozporządzenie o tworzeniu przy korpusach straży bezpieczeństwa, przystąpili do formowania opłacanej przez państwo pruskie Służby Straży i Bezpieczeństwa, oficjalnie polsko-niemieckiej, a w rzeczywistości niemal wyłącznie polskiej. Według poznańskiego oddziału IPN pod koniec grudnia liczyła ona około dwóch tysięcy żołnierzy. W Berlinie szybko dostrzeżono, co się stało. 18 listopada „Deutsche Tageszeitung” pisała z niepokojem, że w Poznaniu, dzięki przewadze Polaków w Radzie Robotników i Żołnierzy, władza przeszła najwyraźniej w polskie ręce. W Prusach Zachodnich, Prusach Wschodnich i na Górnym Śląsku przewagę w radach zachowali jednak Niemcy.