Przemówienie Korfantego w Reichstagu

25 października 1918 roku poseł Wojciech Korfanty wygłosił w Reichstagu najgłośniejsze przemówienie w swojej karierze. Z trybuny niemieckiego parlamentu zażądał przyłączenia do państwa polskiego Poznańskiego, polskiej części Prus Zachodnich, polskich powiatów Prus Wschodnich oraz polskich powiatów Górnego i Średniego Śląska. Mowa wywołała na sali burzę, a w Niemczech falę protestów. Dla Polaków z zaboru pruskiego stała się zapowiedzią, że o ich losie zdecyduje nie Berlin, lecz konferencja pokojowa.

Polskie żądania jesienią 1918

Na początku października Niemcy poprosiły prezydenta Woodrowa Wilsona o rozejm na podstawie jego czternastu punktów. Trzynasty z nich zapowiadał niepodległą Polskę z ziemiami „zamieszkanymi przez ludność bezspornie polską” i z wolnym dostępem do morza. Polacy w Rzeszy uznali, że Berlin, przyjmując ten program, sam przyznał im prawo do zjednoczenia z resztą kraju. Już 5 października mówił o tym w Reichstagu w imieniu Koła Polskiego poznański adwokat Władysław Seyda. 7 października Rada Regencyjna w Warszawie zapowiedziała zjednoczone państwo polskie, a 12 października polskie organizacje i prasa we wschodnich prowincjach Prus ogłosiły wspólną odezwę w tym samym duchu. Niemieckie gazety oskarżyły je o zdradę.

Korfanty, który w czerwcu wygrał wybory uzupełniające w okręgu Gliwice–Toszek–Lubliniec, kierował od września polskim biurem parlamentarno-prasowym w Berlinie. Według jego biografów w październiku głośno było o mapie przyszłej Polski, którą rozrysował w kuluarach Reichstagu. Posłowie zauważyli, że obejmuje ona także Górny Śląsk. Władze odmówiły mu zgody na wyjazd na rozmowy z Radą Regencyjną. Wicekanclerz Friedrich von Payer tłumaczył, że Korfanty przygotowuje „oderwanie od Niemiec części ich terytorium”.

W dniach 23–25 października Reichstag dyskutował o polityce rządu kanclerza Maxa Badeńskiego, także o żądaniach mniejszości narodowych. W imieniu Koła Polskiego przemawiał 23 października ksiądz Antoni Stychel. Odpowiedział mu sekretarz stanu Wilhelm Solf. Przekonywał, że obiecany Polsce „dostęp do morza” nie musi oznaczać nabytków terytorialnych, a polskie roszczenia do Prus Zachodnich przeczą prawu narodów do samostanowienia. Przedwojennych granic Rzeszy na wschodzie broniły wszystkie partie niemieckie, od prawicy po socjaldemokratów. Wyłamali się jedynie niezależni socjaliści. Hugo Haase opowiadał się za prawem do samostanowienia wszystkich narodowości Rzeszy, choć polskie żądania uważał za wygórowane, a Georg Ledebour przedstawił mapę, według której Polsce powinna przypaść większa część Poznańskiego.

Mowa

25 października, w piątek, przewodniczący otworzył debatę generalną i jako pierwszemu oddał głos Korfantemu. Poseł zaczął od stwierdzenia, że w ostatnich dniach od państwa niemieckiego odwrócili się Polacy, Alzatczycy i Duńczycy, i że życzą sobie, by ostatnie łączące ich z nim więzy rozwiązał kongres pokojowy. Mówił, że Polacy nie czują nienawiści do pruskiego systemu rządów, tylko pogardę, i że szanują naród niemiecki, który dał światu Schillera i Goethego, a tylko uległ pruskim ideom.

Sedno mowy dotyczyło granic. „Panowie posłowie, nie żądamy ani piędzi niemieckiej ziemi. Zgodnie z punktem 13. programu prezydenta Wilsona żądamy powstania jednej, składającej się z trzech części Polski z dostępem do morza” – mówił według polskiego przekładu stenogramu. Dowodził, że „żadne statystyczne sztuczki” nie zmienią faktu, iż lewy brzeg Wisły w Prusach Zachodnich aż po Hel zamieszkuje ludność bez wątpienia polska. Nawiązując do wystąpienia Ledebour z poprzedniego dnia, wyliczył polskie roszczenia: polskie powiaty Górnego i Średniego Śląska („żadnego niemieckiego powiatu!”), Poznańskie, polskie Prusy Zachodnie i polskie powiaty Prus Wschodnich. Gdy przewodniczący zwrócił mu uwagę, że myli Reichstag z przyszłym kongresem pokojowym, Korfanty odparł, że nie chce ranić uczuć Niemców, a Polacy od początku istnienia Reichstagu uważali się w nim za delegację całego narodu polskiego. „Tak jest jeszcze i dzisiaj” – dodał.

Przypomniał też, jak Niemcy rozumiały wolność Polski: wywóz maszyn i surowców z okupowanego Królestwa, polityka wobec Polaków na Litwie, a 20 października rozpędzenie przez niemiecką policję tłumu przed katedrą wileńską, gdzie dziękowano za manifest Rady Regencyjnej. Upomniał się o Józefa Piłsudskiego, którego Polacy czczą jako przywódcę Legionów, a który mimo próśb władz polskich wciąż siedział w twierdzy w Magdeburgu. Słowa, że to „cudowne zrządzenie Boskie”, iż stare Prusy, Rosja i Austria giną pod naporem idei narodowych, przeciw którym popełniły największe zbrodnie, wywołały oburzenie. Mowę raz po raz przerywały okrzyki z różnych stron sali, a oklaskiwali ją Polacy i niezależni socjaliści. Na koniec Korfanty mówił, że oba narody są na siebie skazane, a demokratyczny naród polski wyciąga braterską dłoń do demokratycznego, „uwolnionego od prusactwa” narodu niemieckiego.

Znaczenie

Polscy posłowie uznali, że ich misja w niemieckim parlamencie dobiegła końca, i oświadczyli, że jako członkowie narodu polskiego nie będą już brać udziału w jego posiedzeniach. Reichstag cesarstwa zebrał się zresztą jeszcze tylko raz, 26 października. Według części opracowań była to ostatnia mowa polskiego posła w Reichstagu. Rozmach polskich żądań zaskoczył niemiecką opinię publiczną. Jak pisze poznański historyk Przemysław Hauser, protesty władz, organizacji i prasy objęły już nie tylko Poznańskie i Prusy Zachodnie, ale też Górny Śląsk i Prusy Wschodnie. W Polsce przemówienie weszło do kanonu tradycji parlamentarnej, a Korfanty stał się dla Niemców symbolem polskich roszczeń do wschodnich prowincji Rzeszy. Dwa tygodnie później wybuchła w Niemczech rewolucja, która dała Polakom w zaborze pruskim szansę, by od słów przejść do budowy własnej władzy.