Powstanie Naczelnej Rady Ludowej

14 listopada 1918 roku w Poznaniu polscy przywódcy zaboru pruskiego ostatecznie porzucili konspirację. Tymczasowy Komisariat Naczelnej Rady Ludowej ogłosił pierwszą odezwę do Polaków w Rzeszy. Wzywał do tworzenia w miastach i powiatach polskich rad ludowych i straży ludowych, a na 3 grudnia zwoływał do Poznania sejm, który miał wyłonić właściwą reprezentację wszystkich Polaków w państwie niemieckim. Tak powstała władza, która przez następne miesiące kierowała polskim ruchem w Wielkopolsce, na Pomorzu i na Górnym Śląsku.

Rada wyrosła z tajnego komitetu międzypartyjnego, który polscy posłowie do parlamentów w Berlinie i działacze z Poznania założyli w pierwszych latach wojny. Znany jako Centralny Komitet Obywatelski, opierał się na sieci lokalnych, tajnych komitetów obywatelskich w miastach i miasteczkach Poznańskiego. Największe wpływy miała w nim Narodowa Demokracja. Komitet utrzymywał kontakt z politykami w Królestwie i w Galicji, a później z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. Do jego czołowych postaci należeli poznański adwokat Władysław Seyda, ksiądz Stanisław Adamski, Adam Poszwiński i Wojciech Korfanty, który 25 października zażądał w Reichstagu przyłączenia ziem zaboru pruskiego do Polski.

Rewolucja w Niemczech i rozejm pozwoliły komitetowi wyjść z ukrycia. 11 listopada ujawnił się jako Rada Ludowa, a przewodniczącym jej organizacji w Poznaniu został poseł Wojciech Trąmpczyński. Korfanty przyjechał do miasta tego samego dnia. 12 listopada wyłoniono trzyosobowy Tymczasowy Komisariat, w którym zasiedli Adamski, Korfanty i Poszwiński. Decyzję o jawnym działaniu przyspieszyły wydarzenia w mieście: polska rada robotnicza była już w rękach ludzi komitetu, a 13 listopada młodzi konspiratorzy wymusili przyjęcie Polaków do władz Rady Robotników i Żołnierzy, która tego samego dnia uznała Radę Ludową za reprezentację ludu polskiego. 14 listopada organizacja przyjęła nazwę Naczelnej Rady Ludowej. „Polacy! Z morza krwi unosi się ORZEŁ BIAŁY odrodzonej Polski, spełnienie naszych tęsknot, pragnień i nadziei (…). POLACY! Chwila obecna żąda od nas spokoju, napięcia wszelkich sił, poświęceń materialnych, karności i zgody!” – głosiła odezwa Komisariatu.

Celem Rady było zjednoczenie ziem zaboru pruskiego z odrodzoną Polską, a drogą, jak to ujmowano, pokojowe, lecz konsekwentne dążenie do naprawienia krzywdy rozbiorów. Przywódcy Rady nie chcieli powstania. Liczyli, że granice wyznaczy konferencja pokojowa, a do tego czasu chcieli przejmować władzę w prowincji krok po kroku i nie dać Niemcom pretekstu do rozprawy z Polakami. Wybory do sejmu, nazwanego Polskim Sejmem Dzielnicowym, odbyły się w pośpiechu między 16 listopada a 1 grudnia, najczęściej na wiecach, przez głosowanie na przygotowane wcześniej listy. Głosować mogli wszyscy Polacy, mężczyźni i kobiety, którzy ukończyli 20 lat.

W terenie powstawały powiatowe i gminne rady ludowe. Komitet zalecał im, by tam, gdzie działały rady robotników i żołnierzy, porozumiewały się z nimi i wprowadzały do nich polskich przedstawicieli. Rząd pruski nie chciał jednak przyznać radom ludowym żadnych uprawnień. Gdy w połowie listopada przedstawiciele Naczelnej Rady Ludowej zażądali od wysłanników rządu pruskiego prawa wyznaczania kontrolerów w urzędach, które nadal prowadziły antypolską politykę, usłyszeli, że kontrola przysługuje wyłącznie radom robotników i żołnierzy. Rada musiała się też zmierzyć z niecierpliwością młodych konspiratorów wojskowych, którzy chcieli działać szybciej niż jej ostrożni przywódcy. Na początku grudnia Sejm Dzielnicowy wybrał nowy, 80-osobowy skład Rady i uznał ją za zwierzchnią władzę Polaków w Niemczech do czasu objęcia ziem zaboru pruskiego przez rząd polski.