Wojciech Trąmpczyński

Wojciech Trąmpczyński był jednym z najbardziej szanowanych Polaków w Rzeszy Niemieckiej. Poznański adwokat i notariusz, od 1910 roku poseł do pruskiego Landtagu, a od 1912 roku także do Reichstagu, przez całą wojnę bronił w Berlinie polskiej ludności zaboru pruskiego i okupowanego Królestwa, jednocześnie zniechęcając rodaków do czynnej pomocy dla państw centralnych. W listopadzie 1918 roku stanął na czele polskiej Rady Ludowej w Poznaniu, wszedł do władz Naczelnej Rady Ludowej i jeździł do Warszawy na rozmowy z Józefem Piłsudskim. W lutym 1919 roku został pierwszym marszałkiem Sejmu odrodzonej Polski. Jego wspomnienia z lat wojny należą do ciekawszych relacji o tym, jak wielką wojnę przeżywali Polacy pod panowaniem pruskim.

Przed wojną

Urodził się 8 lutego 1860 roku w Dębłowie koło Gniezna w rodzinie ziemiańskiej i wcześnie został sierotą. Uczył się w Trzemesznie i w poznańskim gimnazjum św. Marii Magdaleny, gdzie należał do tajnego Towarzystwa Tomasza Zana. Prawo studiował w Berlinie i we Wrocławiu, gdzie w 1881 roku uzyskał doktorat. Od 1886 roku prowadził w Poznaniu kancelarię adwokacką, a od 1892 roku także notarialną. Specjalizował się w sprawach o ziemię i często bronił Polaków przed pruską Komisją Kolonizacyjną, a także oskarżonych w procesach politycznych. Był radcą prawnym Banku Ziemskiego i dyrektorem spółki Bazar Poznański, właściciela słynnego hotelu, ośrodka polskiego życia w mieście.

W 1901 roku wszedł do rady miejskiej Poznania, gdzie był jednym z głównych rzeczników polskich mieszkańców. Gdy w 1907 roku rząd pruski przygotował ustawę wywłaszczeniową, opublikował broszurę „Recht muss Recht bleiben!” („Prawo pozostanie zawsze prawem”), w której dowodził, że ustawa łamie nie tylko prawo naturalne, ale i konstytucję Rzeszy. W 1910 roku zdobył w wyborach uzupełniających mandat do pruskiego Landtagu, a w styczniu 1912 roku do Reichstagu z okręgu Inowrocław–Mogilno–Strzelno, jako wspólny kandydat narodowych demokratów i konserwatystów. W Kole Polskim Landtagu był od 1913 roku drugim wiceprezesem. We wrześniu 1912 roku uczestniczył w naradzie polityków narodowych ze wszystkich trzech zaborów w Pieniakach, gdzie rozważano postawę Polaków w razie wojny europejskiej. Według jego wspomnień zgodzono się wtedy na hasło: „nie pozwólmy się wyzyskiwać!”.

W Berlinie podczas wojny

Wybuch wojny zastał Trąmpczyńskiego na kuracji w Karlsbadzie. Wspominał, że spotkawszy na ulicy posła do rosyjskiej Dumy Ignacego Szebekę, winszowali sobie nawzajem wolnej Polski jako „niewątpliwego rezultatu” wojny. Pierwsze tygodnie spędził w Berlinie, patrząc na entuzjazm, z jakim Niemcy przyjęli wojnę. Pisał, że sympatie Polaków w zaborze pruskim były niemal bez wyjątku po stronie Ententy, a zwycięstwo Niemiec mogło według nich dać Polsce najwyżej skrawek Królestwa. Odezwę Piłsudskiego z sierpnia 1914 roku, wzywającą do walki u boku Austrii, uważał za fatalną dla polskiej taktyki, a odezwę wielkiego księcia Mikołaja za przeciwwagę, która uchroniła Królestwo przed powstaniem przeciw Rosji. W 1914 roku wszedł do tajnego Koła Międzypartyjnego w Poznaniu, przekształconego w 1916 roku w Centralny Komitet Obywatelski. Organizacja ta, kierowana głównie przez narodowych demokratów, utrzymywała kontakt z polskimi ugrupowaniami w Królestwie i w Galicji, a później z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu.

Na sesji Landtagu we wrześniu 1914 roku Trąmpczyński przeforsował w Kole Polskim żądanie natychmiastowego zniesienia ustaw antypolskich. Gdy przedstawił wicekanclerzowi Clemensowi von Delbrückowi gotowy projekt ustawy, usłyszał, że rząd nie pozwoli, by „przystawiano mu pistolet do piersi”. Prorządowy bytomski „Katolik” zaatakował go za utrudnianie pracy władzom, ale w Kole obronił go Zygmunt Seyda. Rząd pruski zapowiedział jedynie „nową orientację” wobec Polaków po wojnie. Zdaniem Trąmpczyńskiego dla Polaków było to jasne: Prusy nie zamierzały porzucić germanizacji, a w razie zwycięstwa Niemiec Polska nic nie zyska.

Odtąd polscy posłowie w Berlinie skupili się na ratowaniu ludności przed skutkami wojny. Trąmpczyński piętnował z trybuny Reichstagu i Landtagu rekwizycje i wywóz maszyn z okupowanego Królestwa, wycinanie lasów i los kilkuset tysięcy polskich robotników sezonowych, których wojna zatrzymała w Niemczech i którym zakazano powrotu do domu. Gdy w listopadzie 1916 roku dowiedział się od delegacji aktywistów o zapowiedzi Królestwa Polskiego, nie uznał tego, inaczej niż część kolegów, za nieszczęście. Mówił, że naród, który utracił wolność, powinien ją przyjąć „choćby z rąk szatana, byle za to szatanowi nie zapisywał swej duszy”. Nieszczęściem byłaby za to armia ochotnicza walcząca za sprawę niemiecką. 4 listopada 1916 roku, w przeddzień aktu 5 listopada, wygłosił w Reichstagu ostrą mowę o postępowaniu okupantów w Królestwie. Według jego wspomnień w dniu ogłoszenia aktu przechodnie na ulicach Warszawy chętnie kupowali jej druk.

W połowie 1917 roku napisał memoriał o gwałtach władz okupacyjnych w Królestwie i na Litwie, rozesłany członkom rządu i parlamentu. Generał-gubernatorstwo warszawskie odpowiedziało zarzutem niewdzięczności. Trąmpczyński replikował w sierpniu, że Niemcy zdobyły Królestwo we własnym interesie, a naród polski też zrobi tylko to, co leży w jego interesie. We wrześniu 1917 roku, bez paszportu, dołączył do komisji parlamentarnej wysłanej do Warszawy. Wziął tam udział w posiedzeniu Międzypartyjnego Koła Politycznego, które radziło nad stosunkiem do Rady Regencyjnej. Opowiadał się za przyjęciem regencji: jego zdaniem polskie sądownictwo i szkolnictwo, nawet pod okupacją, uchronią przyszłe państwo przed chaosem.

Jako członek komisji budżetowej Reichstagu 26 września 1918 roku usłyszał na jej tajnym posiedzeniu, że front bułgarski się załamał i Bułgaria prosi o rozejm. Wspominał, że każdy z obecnych miał wtedy uczucie, że to koniec wojny. Jesienią polscy posłowie w Reichstagu ogłosili, że uważają się za obywateli państwa polskiego, i zażądali przyłączenia do niego zaboru pruskiego. Według Mateusza Ratyńskiego nazwisko Trąmpczyńskiego rozważano w tym czasie także na stanowisko ministra sprawiedliwości w Warszawie, w gabinecie Józefa Świeżyńskiego.

Listopad i grudzień 1918

Po wybuchu rewolucji w Niemczech poznański Centralny Komitet Obywatelski wyszedł z konspiracji jako Rada Ludowa, a Trąmpczyński 11 listopada został przewodniczącym jej organizacji w Poznaniu. W listopadzie należał też do delegacji polityków z zaboru pruskiego, którzy w Warszawie rozmawiali o ich udziale w rządzie Moraczewskiego. Pod koniec miesiąca Naczelna Rada Ludowa wysłała go do Piłsudskiego. W Poznaniu grupa młodych działaczy z kręgu Związku Młodej Polski odmówiła uznania Rady, zapowiadając, że będzie słuchać tylko rozkazów Naczelnika. Po rozmowie z generałem Stanisławem Szeptyckim Trąmpczyński uzyskał od Piłsudskiego rozkaz, by uznali władzę Rady. Na pytanie, czy Warszawa pomoże, jeśli Poznańskie nie wytrzyma do końca konferencji pokojowej i ogłosi niepodległość, miał jednak usłyszeć: „Nie będziemy wam mogli dać ani jednego żołnierza, ani jednego karabinu”. Wrócił zmartwiony i radził Radzie, by możliwie długo odsuwała zbrojne starcie z Niemcami.

Na Sejmie Dzielnicowym, obradującym w Poznaniu od 3 do 5 grudnia, wybrano nowy, 80-osobowy skład Naczelnej Rady Ludowej, a ta wyłoniła sześcioosobowy Komisariat. Trąmpczyński należał do władz Rady, a część jego biografów pisze, że stanął na jej czele. W pierwszych tygodniach grudnia dwukrotnie jeździł do Berlina i uzyskał od socjalistycznych ministrów cichą zgodę na spolszczenie szkół w prowincji. W połowie grudnia Rada powierzyła mu urząd prezesa prowincji i rejencji poznańskiej, czyli przygotowanie przejęcia administracji z rąk niemieckich. 26 grudnia do Poznania przyjechał Ignacy Jan Paderewski, który zamieszkał w hotelu Bazar, a następnego dnia wybuchło powstanie wielkopolskie. Trąmpczyński wspominał, że dzięki wcześniejszym przygotowaniom administracja wewnątrz prowincji przeszła w polskie ręce „prawie bez tarć”.

Po wojnie

Ponieważ w zaborze pruskim nie można było przeprowadzić wyborów, Sejm Ustawodawczy dokooptował polskich posłów do Reichstagu. 14 lutego 1919 roku Trąmpczyński został wybrany na marszałka Sejmu, w drugim głosowaniu niewielką przewagą głosów nad Wincentym Witosem. Po wyborze zrezygnował z przynależności partyjnej. Zorganizował od podstaw Kancelarię Sejmu i kierował izbą, która w marcu 1921 roku uchwaliła konstytucję marcową. W 1920 roku przewodniczył Obywatelskiemu Komitetowi Obrony Państwa. W latach 1922–1927 był pierwszym marszałkiem Senatu, a w latach 1928–1935 posłem obozu narodowego i ostrym krytykiem rządów sanacji. W 1938 roku za fragment wspomnień o powstaniu wielkopolskim, w którym przytoczył słowa Piłsudskiego z 1918 roku, oskarżono go o obrazę imienia Marszałka. Okupację spędził w Warszawie, wysiedlony z Poznania, i w 1945 roku wrócił do Wielkopolski. Zmarł w Poznaniu w 1953 roku, według archiwalnych ustaleń Ratyńskiego 2 września (starsze opracowania podają inne dni). Od 1987 roku spoczywa na cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan.

Ocena

Trąmpczyński należał do umiarkowanego skrzydła obozu narodowego. W czasie wojny był w Berlinie jednym z najskuteczniejszych rzeczników Polaków: nie liczył na Niemcy, ale wykorzystywał niemiecki parlament i niemieckie prawo, by bronić polskiej ludności i przypominać, że kwestia polska nie skończy się z wojną. W listopadzie i grudniu 1918 roku jego doświadczenie prawnika i urzędnika pomogło Naczelnej Radzie Ludowej przejąć administrację prowincji. Szacunek okazywali mu także przeciwnicy. Socjalista Herman Lieberman pisał, że był szanowany przez wszystkie stronnictwa „jako człowiek honoru”, a Stanisław Cat-Mackiewicz pisał, że należy mu się tytuł „akuszera prawnego porządku w Polsce”. Krytycy zarzucali mu upór, a niektórzy „dryl pruski”. Działacz narodowy Juliusz Zdanowski pisał, że był indywidualistą „zawsze gwałtownym w słowach, a miękkim w czynie”. Jego relacja o rozmowie z Piłsudskim z listopada 1918 roku pozostaje ważnym, choć pisanym z perspektywy obozu narodowego, świadectwem napięć między Warszawą a Poznaniem w przededniu powstania.