Odezwa wielkiego księcia Mikołaja do Polaków

14 sierpnia 1914 roku naczelny wódz armii rosyjskiej, wielki książę Mikołaj Mikołajewicz, wydał odezwę do Polaków. Była to pierwsza od czasów rozbiorów oficjalna zapowiedź jednego z państw zaborczych, że po wojnie ziemie polskie zostaną zjednoczone.

Treść odezwy

Odezwa zaczynała się od przypomnienia, że półtora wieku wcześniej żywe ciało Polski zostało rozdarte na kawałki, ale jej dusza przetrwała i żyła nadzieją na odrodzenie oraz pojednanie z Rosją. Wielki książę zapowiadał, że po zwycięstwie Polska zostanie zjednoczona pod berłem cara i odrodzi się, wolna w swojej wierze, języku i samorządzie. Wzywał Polaków, by stanęli do walki u boku Rosji przeciw wspólnemu wrogowi, czyli Niemcom.

Walka o Polaków

Odezwa była odpowiedzią na szczególną sytuację. Polacy mieszkali w trzech zaborach i służyli w trzech armiach, które teraz walczyły ze sobą. Każda ze stron próbowała pozyskać ich poparcie. W Galicji, pod rządami austriackimi, działały już polskie oddziały strzeleckie Józefa Piłsudskiego, które 6 sierpnia wkroczyły do Królestwa Polskiego, a 16 sierpnia w Krakowie powstał Naczelny Komitet Narodowy, popierający walkę u boku Austro-Węgier.

Rosja, która przez ponad sto lat tłumiła polskie dążenia narodowe, musiała zaproponować coś w zamian. Odezwa miała przeciwdziałać austriackiej i niemieckiej propagandzie oraz zapewnić spokój na zapleczu frontu, który przebiegał przez ziemie polskie.

Reakcje

Odezwę z entuzjazmem przyjęli polscy politycy związani z Romanem Dmowskim, którzy uważali Niemcy za głównego wroga Polski i liczyli na współpracę z Rosją. Wkrótce utworzyli Komitet Narodowy Polski, popierający sprawę rosyjską. Inni podchodzili do niej nieufnie. Odezwę wydał wódz armii, a nie car ani rząd, a jej obietnice były ogólnikowe i nie przewidywały niepodległości.

Znaczenie

Rosyjskie obietnice nigdy nie zostały spełnione. W 1915 roku armia rosyjska wycofała się z Królestwa Polskiego, a ziemie te zajęły Niemcy i Austro-Węgry. Odezwa wielkiego księcia była jednak ważnym momentem: po raz pierwszy od rozbiorów sprawa polska stała się przedmiotem międzynarodowej rywalizacji, a mocarstwa zaczęły licytować się obietnicami wobec Polaków. Ta rywalizacja otworzyła drogę do odzyskania niepodległości w 1918 roku.