Powstaje Legion Puławski

4 grudnia 1914 roku do Puław, które Rosjanie nazywali Nową Aleksandrią, dotarło według Wojciecha Jerzego Muszyńskiego, historyka tej formacji, pierwszych 70 ochotników z Brześcia i Chełma. Zakwaterowano ich w budynkach Instytutu Agronomicznego i Leśnego. Tak zaczął się formować Legion Polski, od miejsca formowania nazywany Legionem Puławskim: pierwszy polski oddział ochotniczy po stronie rosyjskiej i odpowiedź obozu Narodowej Demokracji na Legiony, które od sierpnia walczyły z Rosją u boku Austro-Węgier pod komendą Józefa Piłsudskiego.

Zgoda Rosji

Drogę otworzyła odezwa wielkiego księcia Mikołaja z 14 sierpnia, ale pierwsze próby tworzenia polskich oddziałów u boku armii rosyjskiej spełzły na niczym. Udało się dopiero Witoldowi Gorczyńskiemu, urodzonemu w 1878 roku ziemianinowi z powiatu szawelskiego, działaczowi „Sokoła”. Poparło go dowództwo Frontu Południowo-Zachodniego. 31 października dostał telegram, że naczelne dowództwo pozwala mu sformować legion, a 9 listopada patent szefa sztabu naczelnego wodza, generała Nikołaja Januszkiewicza, na tworzenie „polskich drużyn”. Dokument zatwierdzony 17 listopada przez wielkiego księcia Mikołaja przydzielał im jednak skromną rolę: rozpoznanie i dywersję na tyłach nieprzyjaciela, jak oddziałom partyzanckim. Rosyjskie dowództwo nie ufało Polakom i nie nadało legionowi statusu regularnego wojska. 21 listopada wyznaczono mu kwatery w Puławach. Gorczyński dostał stopień podpułkownika, a 1 grudnia, według jego biogramu, został naczelnikiem Legionów Ochotniczych Polskich. Polskie opracowania podają te daty bez zaznaczenia, czy liczono je według kalendarza juliańskiego, czy gregoriańskiego.

Patronat endecji

W listopadzie patronat polityczny nad legionem objął utworzony 25 listopada w Warszawie Komitet Narodowy Polski, w którym narodowi demokraci Romana Dmowskiego spotkali się z konserwatystami z Królestwa. Jego politycy wymogli na rosyjskim naczelnym dowództwie zapewnienie, że legion nie zostanie użyty przeciw oddziałom Piłsudskiego. Muszyński uważa, że była to jedna z nielicznych obietnic, których Rosjanie dotrzymali.

Pod koniec grudnia do Puław przybyło kilkuset kolejnych ochotników z Warszawy, a nawet z Wilna i Kijowa, wśród nich partyzanci Snarskiego i ułani hrabiego Tyszkiewicza. Przeważała młodzież gimnazjalna, a wśród starszych inteligencja i rzemieślnicy. Nadwyżkę ochotników przeniesiono do Lublina, gdzie zaczęto formować II Legion Polski, zwany Lubelskim. Z polską komendą był kłopot, bo w zaborze rosyjskim używano jej tylko w ochotniczych strażach pożarnych. Stamtąd wywodzili się pierwsi instruktorzy i stąd wziął się zwyczaj zwracania się do siebie per „druhu”, który opisał jeden z pierwszych ochotników, Wiktor Leopold Obst.

Legalni buntownicy

Rosyjskie kwatermistrzostwo niemal jawnie sabotowało dostawy mundurów i oporządzenia. Wielu Rosjan widziało w legionie, jak pisze Muszyński, legalnie działający oddział polskich buntowników. Najpilniejsze braki Gorczyński uzupełniał improwizacją i łapówkami. Broń i amunicję legioniści dostali dopiero na początku stycznia 1915 roku. Nie dostali ani taborów, ani artylerii, a zamiast rosyjskich karabinów maszynowych Maxim zdobyczną broń austriacką, do której stale brakowało amunicji.

Formowanie zakończyło się pod koniec stycznia 1915 roku pod komendą podpułkownika Antoniego Reutta, który przejął dowództwo batalionu 17 stycznia. Instytut Pamięci Narodowej za datę sformowania legionu przyjmuje 12 stycznia 1915 roku. Legion liczył 17 oficerów i 909 szeregowych, mniej więcej tyle co batalion piechoty. Legioniści nosili rosyjskie mundury, a jedyną oznaką polskości były naramienniki z literami „1LP”, Pierwszy Legion Polski. Wkrótce Rosjanie ograniczyli i jego polski charakter. W lutym 1915 roku decyzja warszawskiego generał-gubernatora Pawła Jengałyczewa odsunęła od legionu działaczy Komitetu Narodowego, nazwa „Legion Polski” została zakazana, a oddział przemianowano na 739 Nowoaleksandryjską Drużynę Pospolitego Ruszenia. Gorczyński, zepchnięty na stanowisko oficera sztabu, podał się do dymisji. Legionistom zostały jednak polska komenda i sztandar z Matką Boską Jasnogórską.