Królestwo Polskie w I wojnie światowej

Królestwo Polskie, zwane Kongresówką, było w 1914 roku częścią Imperium Rosyjskiego i najludniejszą częścią ziem polskich, podzielonych między trzy zabory. Wysunięte daleko na zachód między Prusy a Galicję, stało się w pierwszym roku wojny jednym z głównych pól bitew na ziemiach polskich. Latem 1915 roku Rosjanie wycofali się z niego, wywożąc ludzi i fabryki, a kraj zajęły i podzieliły Niemcy i Austro-Węgry. Okupanci zapowiedzieli tu w 1916 roku nowe Królestwo, a jesienią 1918 roku jego ziemie stały się rdzeniem niepodległej Polski.

Front na ziemiach Kongresówki (1914)

1 sierpnia 1914 roku granica między Królestwem a Niemcami stała się linią frontu. Rosjanie nie zamierzali bronić zachodniej części kraju i wycofali się z przygranicznych miast, a Niemcy weszli do Kalisza i Częstochowy. 14 sierpnia wielki książę Mikołaj Mikołajewicz obiecał Polakom zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara. W sierpniu z Królestwa ruszyła na Prusy Wschodnie 2 Armia Samsonowa, a na południu, na Lubelszczyźnie, Rosjanie starli się z Austriakami pod Kraśnikiem i Komarowem.

Jesienią front dwukrotnie przetoczył się przez środek kraju. W październiku Niemcy stanęli kilkanaście kilometrów od Warszawy, ale w bitwie pod Warszawą i Dęblinem musieli się cofnąć. W listopadzie uderzyli ponownie i po bitwie pod Łodzią zajęli 6 grudnia to drugie co do wielkości miasto Królestwa. Front stanął nad Bzurą i Rawką, kilkadziesiąt kilometrów od Warszawy, i przez siedem miesięcy prawie się nie ruszał. Tu, pod Bolimowem, Niemcy po raz pierwszy na dużą skalę użyli broni chemicznej.

Wielki odwrót (1915)

Po przełamaniu frontu pod Gorlicami w maju 1915 roku przyszła kolej na Królestwo. 13 lipca państwa centralne uderzyły z północy i z południa, znad granicy Prus Wschodnich i na Lublin, który Rosjanie stracili 30 lipca. Rosyjskie dowództwo postanowiło wycofać armie za Wisłę. 5 sierpnia do Warszawy, opuszczonej nocą przez Rosjan, weszły wojska niemieckie. Skończyło się trwające od 1815 roku rosyjskie panowanie. 20 sierpnia skapitulowała twierdza Nowogieorgijewsk, a do jesieni Rosjanie opuścili cały kraj.

Odwrót był katastrofą dla ludności. Armia rosyjska stosowała taktykę spalonej ziemi, wywoziła urzędy, uniwersytet i maszyny z fabryk, a ludność wysiedlała albo skłaniała do ucieczki. W tej fali bieżeństwa w głąb Rosji uciekło lub zostało wysiedlonych od 2 do 3,5 miliona mieszkańców Królestwa i zachodnich guberni, w tym około miliona Polaków. Wielu z nich nie przeżyło wygnania.

Pod dwiema okupacjami (1915–1918)

Zwycięzcy podzielili kraj na dwa generał-gubernatorstwa. Niemieckie, z Warszawą i Łodzią, objął generał Hans von Beseler. Liczyło około 62 000 kilometrów kwadratowych i 6 milionów mieszkańców. Austro-węgierskie, z siedzibą od 1 października 1915 roku w Lublinie, obejmowało 48 000 kilometrów kwadratowych i około 3,5 miliona ludzi. Suwalszczyzna trafiła pod zarząd wojskowego Ober Ostu.

Okupanci traktowali kraj jako źródło żywności, surowców i rąk do pracy dla odciętych blokadą Niemiec. Rekwirowano bydło i zboże, robotników wysyłano do Niemiec, a chleb wydawano na kartki. Amerykańska pomoc żywnościowa nie doszła do skutku. Jednocześnie okupanci zabiegali o Polaków: w listopadzie 1915 roku otwarto polski Uniwersytet Warszawski i Politechnikę, a w 1916 roku Warszawa wybrała radę miejską.

Królestwo bez króla (1916–1918)

5 listopada 1916 roku w Warszawie i Lublinie ogłoszono manifest dwóch cesarzy, który zapowiadał utworzenie z ziem Królestwa „państwa samodzielnego z dziedziczną monarchią”. Nie miało ono jednak króla, rządu ani granic, a władzę zachowali generał-gubernatorzy. Polskie instytucje powstawały powoli: Tymczasowa Rada Stanu, a od 27 października 1917 roku Rada Regencyjna i rząd, które przejmowały sądownictwo i szkolnictwo, ale nie miały wojska.

Jesienią 1918 roku okupacja się załamała. 11 listopada w Warszawie rozbrajano niemiecki garnizon, a Rada Regencyjna przekazała Józefowi Piłsudskiemu władzę wojskową. Ziemie dawnej Kongresówki stały się rdzeniem odrodzonego państwa.