Bitwa pod Krasnymstawem

Bitwa pod Krasnymstawem była pierwszym wielkim starciem drugiej fazy letniej ofensywy państw centralnych między Wisłą a Bugiem. 16 lipca 1915 roku niemiecka 11 Armia feldmarszałka Augusta von Mackensena, z pruską gwardią na czele, uderzyła na rosyjską 3 Armię na zachód od Wieprza. Celem była kolej z Iwangrodu przez Lublin do Chełma, główna linia zaopatrzenia rosyjskich armii w Królestwie Polskim. W ciągu trzech dni Niemcy zdobyli kolejne linie okopów, wzięli około 15 tysięcy jeńców i opanowali Krasnystaw. Rosjanie, wzmocnieni swoją gwardią, nie dali się jednak rozbić i w nocy na 19 lipca wycofali się na przygotowane wcześniej pozycje bliżej kolei.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 16–18 lipca 1915 roku, za austriacką historią oficjalną, która opisuje „bitwę pod Krasnymstawem” właśnie w tych dniach, i za brytyjską chronologią wojny. Niemiecki spis bitew używa nazwy „bitwa przełamująca pod Krasnymstawem” (Durchbruchsschlacht von Krasnostaw) i tych samych dat. Niemiecka historia oficjalna łączy te walki z równoczesnymi bitwami Armii Bugu w jedną „bitwę pod Krasnymstawem i Hrubieszowem” od 15 do 22 lipca. W rosyjskiej historiografii bitwa nazywa się красноставское сражение. Według dzisiejszego kalendarza datuje się ją zwykle od 16 do 19 lipca (3–6 lipca według kalendarza juliańskiego), a niektórzy autorzy liczą ją aż do 22 lipca, wliczając walki rosyjskiej gwardii nad Wieprzem w kolejnych dniach.

Źródła nie są też zgodne co do dnia zajęcia samego miasta. Według austriackiej historii oficjalnej pruska gwardia zdobyła Krasnystaw wieczorem drugiego dnia bitwy, 17 lipca. Wspomnienia rosyjskich gwardzistów potwierdzają, że tego dnia oddziały niemieckie weszły do opuszczonego miasta. Polski historyk Ryszard Maleszyk pisze, że część miasta mogła zostać zajęta wieczorem 17 lipca, a całe było w rękach niemieckich 18 lipca, i tę drugą datę podaje część opracowań.

Tło

Po odzyskaniu Lwowa 22 czerwca 1915 roku wojska Mackensena skręciły na północ. Na początku lipca austro-węgierska 4 Armia arcyksięcia Józefa Ferdynanda toczyła zaciętą drugą bitwę pod Kraśnikiem, a niemiecka 11 Armia doszła do rzek Wolicy i Żółkiewki, kilkanaście kilometrów na południe od Krasnegostawu. Tu natarcie utknęło. Rosjanie bronili się na umocnionych pozycjach i kontratakowali, a Mackensen obawiał się o swoje wschodnie skrzydło nad Bugiem. 3 lipca wstrzymał ofensywę i przez prawie dwa tygodnie przegrupowywał wojska. Z prawego skrzydła 11 Armii utworzono 8 lipca nową Armię Bugu generała Alexandra von Linsingena, a austro-węgierska 1 Armia przejęła osłonę od wschodu.

11 lipca Mackensen otrzymał rozkaz wznowienia natarcia. Trzy armie, austro-węgierska 4, niemiecka 11 i Armia Bugu, miały dojść do linii Nowa Aleksandria (Puławy) – Lublin – Chełm. Równocześnie z północy, znad Narwi, nacierała od 13 lipca armia generała Maxa von Gallwitza. Razem miały zamknąć rosyjskie wojska w wysuniętym na zachód Królestwie Polskim. Armia Bugu, która zajęła pozycje między Hrubieszowem a Grabowcem, miała zaatakować dzień wcześniej, 15 lipca.

Mackensen postanowił skupić główny cios na zachód od Wieprza, przez Krasnystaw. Stąd było najbliżej do kolei, a przełamanie w tym miejscu pozwalało obejść od zachodu dwie silne rosyjskie linie obrony, nad Wolicą i nad Wojsławką. Austriacka historia oficjalna zauważa, że feldmarszałek wybrał tę samą drogę, którą jedenaście miesięcy wcześniej, na przełomie sierpnia i września 1914 roku, szedł na Lublin austro-węgierski X Korpus, zanim całe natarcie załamało się w bitwie pod Tarnawką.

Siły

Główną grupę uderzeniową tworzyły niemiecki Korpus Gwardii generała Karla von Plettenberga, XXII Korpus Rezerwowy i 20 Dywizja Piechoty. Na wschód od Wieprza nacierał austro-węgierski VI Korpus generała Arthura Arza von Straussenburga, a między nimi niemiecka 22 Dywizja Piechoty i mieszany oddział gwardii. Szefem sztabu 11 Armii, którą Mackensen dowodził osobiście, był Hans von Seeckt. Cała grupa armii Mackensena liczyła według austriackiej historii oficjalnej ponad 41 dywizji piechoty, z czego około 33 skierowano do natarcia na północ.

Rosyjską 3 Armią dowodził generał Leonid Lesz, podlegający dowódcy Frontu Północno-Zachodniego, generałowi Michaiłowi Aleksiejewowi. Jej korpusy, wśród nich XXIV, XIV i III Kaukaski, wyszły z Galicji z ogromnymi stratami i niedoborem amunicji. Za frontem stały jednak odwody: Korpus Gwardii generała Władimira Bezobrazowa, który na początku lipca przybył koleją do Chełma i stanął w drugiej linii pod Krasnymstawem, i świeży II Korpus Syberyjski. Według austriackiej historii oficjalnej rosyjska gwardia liczyła około 40 tysięcy, a II Korpus Syberyjski około 32 tysięcy żołnierzy z karabinami. Na wschód od Wieprza front trzymała 13 Armia generała Władimira Gorbatowskiego.

Przebieg

16 lipca. Bitwa zaczęła się przy mglistej pogodzie, która utrudniała artylerii przygotowanie ataku. Mimo to już pierwszego dnia niemiecka piechota na zachód od Wieprza zdobyła rosyjskie pozycje na całej szerokości natarcia i wzięła około 6 tysięcy jeńców. Przełamania jednak nie było. Wieczorem Niemcy stanęli przed nową linią rosyjskich okopów, biegnącą od dolnej Żółkiewki na wzgórza po źródła Giełczewu. Zwarty front Rosjan nie pozwolił rzucić do pościgu gwardyjskiej kawalerii. Na wschód od Wieprza austro-węgierski VI Korpus przeszedł częścią sił bagnistą dolinę Wolicy i podszedł pod główną pozycję rosyjską, a niemiecka 22 Dywizja zajęła Skierbieszów i utrzymała go wobec silnych kontrataków.

17 lipca. Niemcy znów wyparli Rosjan z kolejnych pozycji, ale i tym razem nie przerwali frontu. Wycieńczona rosyjska 52 Dywizja Piechoty z III Korpusu Kaukaskiego, pozbawiona wsparcia artylerii, wycofała się spod Krasnegostawu. Wieczorem pruska gwardia wkroczyła do miasta i zajęła położone na wschodnim brzegu Wieprza Góry. Oficer rosyjskiego Pułku Preobrażeńskiego zapamiętał, że Niemcy wchodzili do opuszczonego Krasnegostawu w kolumnach, z orkiestrą. Gwardia miała teraz przyczółek za rzeką, z którego zagrażała tyłom rosyjskich pozycji nad Wolicą i Wojsławką. Na wschód od Wieprza VI Korpus mimo ciężkich ofiar nie zdołał przełamać rosyjskiej obrony.

18 lipca. Mackensen przeniósł ciężar natarcia na wschodni brzeg Wieprza. Z przyczółka pod Górami miała uderzyć na wschód 105 Dywizja Piechoty z odwodu armii, a VI Korpus ponownie atakować od południa. Aleksiejew oddał tymczasem do dyspozycji Lesza obydwa odwody, gwardię i II Korpus Syberyjski. Na północ od Krasnegostawu, pod Zadworzem i Stężycą, rosyjskie pułki gwardii, Preobrażeński i Izmaiłowski, przez cały dzień odpierały ataki pruskich pułków gwardii i same kontratakowały. Według rosyjskich relacji pułk Izmaiłowski odparł kilkanaście natarć, a Preobrażeński stracił około 350 ludzi. Rosyjska gwardia zatrzymała też 105 Dywizję na wzgórzach na południowy wschód od Gór. VI Korpus Arza przełamał wprawdzie o 9 rano rosyjski front pod Gajownikami i do wieczora zdobył wzgórza na północ od nich, biorąc 3500 jeńców, ale zapłacił za to wysoką cenę: według austriackiej historii oficjalnej tylko tego dnia stracił około 1200 zabitych, 4700 rannych i około tysiąca zaginionych. Na zachód od Wieprza niemiecka gwardia i XXII Korpus Rezerwowy, choć przeciw nim wszedł do walki II Korpus Syberyjski, znów posunęły się naprzód i wieczorem stały pod Częstoborowicami i Olszanką.

W nocy na 19 lipca rosyjskie wojska oderwały się od przeciwnika i pod osłoną straży tylnych cofnęły się na przygotowane od dawna pozycje na południe od kolei Lublin – Chełm, wzdłuż strumienia Siennicy przez Fajsławice i Chmiel. Rosyjscy gwardziści, którzy szykowali się do kontrnatarcia, przyjęli rozkaz odwrotu z niedowierzaniem.

Straty

Według austriackiej historii oficjalnej od 16 do 18 lipca wojska niemieckie na zachód od Wieprza wzięły około 15 tysięcy jeńców i wbiły się w front rosyjskiej 3 Armii na 32 kilometry szerokości i 12 kilometrów głębokości. Rosyjskie opracowania szacują łączne straty 3 Armii w tych dniach na 25–30 tysięcy ludzi, w tym około 15 tysięcy wziętych do niewoli. Straty niemieckiej gwardii szacuje się na ponad 5 tysięcy ludzi, a austro-węgierskiego VI Korpusu na kilka tysięcy. Walki zniszczyły to, co w Krasnymstawie ocalało z bitew 1914 roku. Według austriackiej ewidencji z lat 1916–1917 w powiecie krasnostawskim pochowano ponad 19 tysięcy żołnierzy poległych w latach 1914–1915, a na kilkudziesięciu cmentarzach wojennych leżą obok siebie Austriacy, Niemcy i Rosjanie.

Znaczenie

Bitwa pod Krasnymstawem była taktycznym zwycięstwem Mackensena, ale nie przyniosła rozstrzygnięcia, na które liczył. Rosyjski front ugiął się, lecz nie pękł, a 3 Armia wycofała się w porządku na kolejną linię, nadal osłaniającą kolej Lublin – Chełm. Przełom pod Krasnymstawem, równoczesne przełamanie frontu przez armię Woyrscha pod Siennem na zachodnim brzegu Wisły i natarcie Gallwitza nad Narwią zmusiły jednak rosyjskie dowództwo do decyzji, którą odkładało od tygodni. 19 lipca na naradzie w Siedlcach wielki książę Mikołaj Mikołajewicz zezwolił Aleksiejewowi na wycofanie armii znad Wisły na wschód. Oznaczało to oddanie Warszawy i Iwangrodu.

Krasnystaw był też jednym z nielicznych miejsc, gdzie starły się bezpośrednio gwardie dwóch cesarstw. Rosyjscy gwardziści, mimo ogromnych strat, zapisali obronę nad Wieprzem wśród swoich najlepszych bojów tej wojny. Walki o kolej Lublin – Chełm trwały jeszcze ponad tydzień, a Lublin i Chełm państwa centralne zajęły dopiero na przełomie lipca i sierpnia 1915 roku.