Lublin w I wojnie światowej

Lublin, stolica guberni w południowo-wschodniej części Królestwa Polskiego, leżał w 1914 roku na najważniejszej linii zaopatrzenia rosyjskich wojsk w Królestwie, kolei z Iwangrodu przez Lublin do Chełma. Latem 1914 roku był celem austro-węgierskiej ofensywy, która zatrzymała się na wzgórzach przed miastem. W lipcu 1915 roku Rosjanie go opuścili, a przez trzy kolejne lata Lublin był stolicą austro-węgierskiej strefy okupacyjnej. W listopadzie 1918 roku powstał tu pierwszy polski rząd, który nazwał swoje państwo republiką.

Cel ofensywy (1914)

W sierpniu 1914 roku, na początku bitwy galicyjskiej, rosyjska 4 Armia ruszyła spod Lublina na południe, by odciąć Austriakom drogę odwrotu. Zderzyła się z austro-węgierską 1 Armią generała Victora Dankla i w bitwie pod Kraśnikiem musiała się cofnąć w stronę Lublina. Na przełomie sierpnia i września czołowe oddziały Dankla stanęły na wzgórzach przed miastem. Rosjanie zgromadzili jednak przewagę i w bitwie pod Tarnawką, kilkanaście kilometrów na południe od Lublina, 7–9 września przełamali front Austriaków. Dankl musiał się cofnąć za San.

Kolej Lublin – Chełm (1915)

Po przełamaniu pod Gorlicami front wrócił na Lubelszczyznę. W lipcu 1915 roku armie państw centralnych nacierały z południa na kolej Iwangród – Lublin – Chełm. Po drugiej bitwie pod Kraśnikiem i bitwie pod Krasnymstawem Rosjanie jeszcze przez kilka tygodni bronili kolei, by spokojnie wycofać armie znad środkowej Wisły. Dopiero po przełamaniu pod Biskupicami nakazali odwrót.

Wczesnym rankiem 30 lipca rosyjscy saperzy wysadzili dworzec kolejowy i podpalili pocztę, a z miasta wyjechał ostatni rosyjski gubernator. Około południa do Lublina wjechały patrole austro-węgierskiej kawalerii z 4 Armii arcyksięcia Józefa Ferdynanda. Po południu przez Krakowskie Przedmieście przedefilowali ułani Legionów, którym Piłsudski pozwolił wejść do miasta wbrew zakazowi austriackiego dowództwa. Kilka dni później Rosjanie opuścili Warszawę.

Stolica austriackiej okupacji (1915–1918)

Od października 1915 roku Lublin był siedzibą Generalnego Gubernatorstwa Wojskowego, które rządziło austro-węgierską częścią Królestwa. Generał-gubernatorów było czterech: Erich von Diller, Karl Kuk, Stanisław Szeptycki i Anton Lipošćak. 5 listopada 1916 roku, w tej samej chwili, gdy w Warszawie czytano akt 5 listopada, Kuk ogłosił go w pałacu generał-gubernatora w Lublinie. Szeptycki, mianowany w 1917 roku, starał się zjednać Polaków dla Austrii i wspierał rodzące się polskie instytucje.

Okupanci nie wprowadzili surowej cenzury, a Lublin stał się ośrodkiem konspiracji niepodległościowej, zwłaszcza Polskiej Organizacji Wojskowej. W pamięci mieszkańców zapisały się jednak przede wszystkim rekwizycje: pod koniec zimy 1917 roku wysłane do miasta kompanie zabierały ludziom nie tylko żywność, lecz także ubrania, buty i pieniądze.

Rząd lubelski (1918)

Pod koniec października 1918 roku austro-węgierska administracja przestała działać, a 2 listopada Lipošćak złożył urząd. Lewica niepodległościowa wybrała Lublin na siedzibę rządu ogólnokrajowego, bo był już wolny od Austriaków i chroniony przez silne oddziały POW. Edward Rydz-Śmigły przyjechał tu 3 listopada. W nocy z 6 na 7 listopada powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele, który zajął dawny gmach generalnego gubernatorstwa. Rząd nie zdołał objąć władzą nawet całej dawnej okupacji austriackiej i po kilku dniach ustąpił Józefowi Piłsudskiemu.