3 Armia rosyjska w I wojnie światowej

Rosyjska 3 Armia była jedną z armii polowych, które Rosja wystawiła w pierwszych dniach wojny przeciw Austro-Węgrom. W 1914 roku pod dowództwem Nikołaja Ruzskiego zdobyła Lwów, a pod Radko Dimitriewem oblegała Przemyśl i podeszła pod Kraków. W maju 1915 roku to na nią spadło niemieckie uderzenie pod Gorlicami, od którego zaczął się wielki odwrót armii rosyjskiej. Potem cofała się przez Lubelszczyznę i Polesie, w 1916 roku walczyła jeszcze nad Stochodem, a do końca wojny stała już na spokojnym odcinku frontu.

Ruzski i Lwów (1914)

Dowództwo armii utworzono w lipcu 1914 roku przy sztabie Kijowskiego Okręgu Wojskowego. Na początku wojny miała cztery korpusy, IX, X, XI i XXI, oraz trzy dywizje kawalerii i należała do Frontu Południowo-Zachodniego generała Nikołaja Iwanowa. Razem z 8 Armią miała z Wołynia i Podola uderzyć na Lwów, podczas gdy główne siły austro-węgierskie szły na północ, na Lubelszczyznę.

W bitwie galicyjskiej obie armie rozbiły słabszą austro-węgierską 3 Armię nad Złotą i Gniłą Lipą. Rosyjscy krytycy, wśród nich Nikołaj Gołowin, zarzucali potem Ruzskiemu, że w kluczowych dniach wstrzymał prawe skrzydło i dał przeciwnikowi odetchnąć. Austriacy nie bronili jednak Lwowa i 3 września do miasta weszły oddziały 3 Armii. Zdobywca Lwowa stał się w Rosji bohaterem.

Kilka dni później armia Ruzskiego, idąca od Lwowa na zachód, zderzyła się z austro-węgierską 4 Armią, zawróconą spod Komarowa. W bitwie pod Rawą Ruską jej korpusy rozeszły się wachlarzem i przez kilka dni atakowały czołowo umocnione pozycje. Rosyjscy historycy zarzucali dowództwu armii i samemu Ruzskiemu poważne błędy, ale gdy z północy na tyły Austriaków wyszły korpusy 5 Armii, przeciwnik musiał się wycofać za San. We wrześniu Ruzski objął Front Północno-Zachodni, a 3 Armię przejął Dimitriew.

Przemyśl, Kraków i Karpaty (1914–1915)

Bułgarski generał w służbie rosyjskiej chciał zdobyć Przemyśl, zanim nadejdzie odsiecz. Grupa Dmitrija Szczerbaczowa zamknęła pierścień wokół twierdzy, ale szturm na forty w dniach 5–8 października, przeprowadzony bez ciężkiej artylerii, przyniósł tylko ciężkie straty. Kilka dni później Rosjanie przerwali oblężenie i cofnęli się za San.

W listopadzie, po odwrocie państw centralnych, armia Dimitriewa szła od Tarnowa na zachód. Część jej korpusów przerzucono przez Wisłę na pomoc 9 Armii pod Krakowem, a reszta podeszła pod twierdzę od południowego wschodu i zajęła Wieliczkę. Na początku grudnia Conrad uderzył z gór w jej bok i tyły. Po bitwie pod Limanową 3 Armia cofnęła się za Dunajec.

Zimą jej lewe skrzydło walczyło w Beskidzie Niskim w zimowej bitwie w Karpatach, tracąc dziesiątki tysięcy chorych i odmrożonych. Wiosną 1915 roku armia trzymała front od Wisły pod Tarnowem po Przełęcz Łupkowską. Linia była długa, okopy płytkie, a artylerii brakowało amunicji. Według rosyjskich relacji na froncie siedmiu korpusów armia miała tylko 4 ciężkie działa.

Gorlice i wielki odwrót (1915)

2 maja 1915 roku nowa niemiecka 11 Armia Augusta von Mackensena uderzyła pod Gorlicami. Według rosyjskich ocen napastnicy mieli na tym odcinku trzykrotną przewagę w ludziach i sześciokrotną w artylerii. Front pękł pierwszego dnia, a 5 maja Dimitriew nakazał odwrót za Wisłokę.

Naczelne dowództwo zakazywało cofania się, więc armia walczyła na kolejnych liniach i za każdym razem traciła tysiące jeńców. Według niemieckich i austriackich komunikatów do połowy maja ich liczba przekroczyła 140 tysięcy. Brytyjski oficer przy armii rosyjskiej, kapitan Neilson, meldował w drugiej połowie maja, że jej straty przekroczyły sto tysięcy ludzi, a w niektórych dywizjach X Korpusu zostało po tysiąc żołnierzy.

10 maja Dimitriew wycofał armię za San, ale i tam przeciwnik się przeprawił. Dwa jej korpusy przekazano Brusiłowowi. Winą obarczono dowódcę armii. Na początku czerwca 3 Armię przejął generał Leonid Lesz, a ją samą podporządkowano Frontowi Północno-Zachodniemu.

Latem Lesz bronił się na Lubelszczyźnie. Na początku lipca Austriacy przełamali jego pozycje pod Kraśnikiem, ale rosyjskie odwody zatrzymały ich kilkanaście kilometrów dalej. W połowie miesiąca Niemcy wdarli się w jego front pod Krasnymstawem, choć Lesz dostał do pomocy gwardię. Rosyjskie opracowania szacują straty armii w tych walkach na 25–30 tysięcy ludzi. Pod koniec sierpnia 3 Armia opuściła Brześć Litewski, a we wrześniu, po utracie Pińska, front zatrzymał się na bagnach Polesia.

Kostiuchnówka i koniec (1916–1918)

Przez zimę armia stała na Froncie Zachodnim. Pod koniec czerwca 1916 roku, w czasie ofensywy Brusiłowa, przekazano ją Frontowi Południowo-Zachodniemu. 4 lipca jej lewe skrzydło uderzyło na Hołuzję i Maniewicze. Pod Kostiuchnówką przez trzy dni zatrzymywały ją brygady Legionów Polskich, które straciły w tych walkach około 2 tysięcy ludzi. Do 14 lipca wojska Lesza i Kaledina doszły jednak do Stochodu. Kowla nie zdobyły, choć 3 Armia próbowała jeszcze bez powodzenia nacierać nad tą rzeką.

Po tych walkach armię oddano z powrotem Frontowi Zachodniemu, na którym do końca wojny nie prowadziła już większych działań. Po rewolucji lutowej przy sztabie pojawił się komisarz Rządu Tymczasowego. Lesz dowodził do sierpnia 1917 roku, a potem w ciągu trzech miesięcy zmieniło się czterech generałów. Po przewrocie bolszewickim na czele armii stanął podporucznik Siergiej Anuczin. Pod koniec 1917 roku jej sztab mieścił się w Połocku. Armię rozwiązano w lutym i marcu 1918 roku.