Zimowa bitwa w Karpatach

Zimowa bitwa w Karpatach to seria ofensyw i kontrofensyw, które od stycznia do kwietnia 1915 roku toczyły się na grzbietach i przełęczach Karpat. Austro-Węgry, wspierane przez niemiecką Armię Południową, trzykrotnie próbowały przebić się przez góry do oblężonego Przemyśla i odepchnąć Rosjan od granicy Węgier. Rosjanie w tym samym czasie próbowali przejść przez Karpaty na Nizinę Węgierską. Żadnej ze stron się to nie udało. Walczono w głębokim śniegu, przy silnym mrozie, bez odpowiedniego ekwipunku, a zimno i choroby zabiły więcej żołnierzy niż kule. Dla armii austro-węgierskiej była to katastrofa, po której nigdy w pełni się nie podniosła.

Nazwa i daty

Na tej stronie przyjmujemy daty 23 stycznia – 15 kwietnia 1915 roku. 23 stycznia rozpoczęła się pierwsza ofensywa austro-węgierska. Datę końcową wyznacza rozkaz dowódcy rosyjskiego frontu południowo-zachodniego, generała Nikołaja Iwanowa, który według rosyjskich opracowań 2 kwietnia według kalendarza juliańskiego, czyli 15 kwietnia według naszego kalendarza, wstrzymał nieudaną rosyjską ofensywę w Karpatach. Źródła niemieckojęzyczne piszą podobnie, że walki wygasły w połowie kwietnia.

W literaturze spotyka się różne ramy. Rosyjska historiografia mówi o operacji karpackiej, liczonej od 20 stycznia, gdy Iwanow wydał rozkaz do własnego natarcia. Angielska Wikipedia datuje kampanię na 23 stycznia – 24 kwietnia 1915 roku, a niemiecka ogranicza bitwę do marca, czyli do upadku Przemyśla. W Austrii i na Węgrzech mówiło się o zimowej bitwie w Karpatach (Karpatenwinterschlacht), a jej ostatnią fazę, z przełomu marca i kwietnia, nazywano bitwą wielkanocną. Lokalne walki w górach trwały zresztą jeszcze do maja, do przełamania frontu pod Gorlicami.

Tło

Na przełomie 1914 i 1915 roku Austro-Węgry były w trudnym położeniu. Od listopada Rosjanie znów oblegali Przemyśl, w którym zamknięto około 130 tysięcy żołnierzy. Dowódca twierdzy, generał Hermann Kusmanek, oceniał, że żywności wystarczy najwyżej do marca. Rosyjskie wojska stały na grzbietach Karpat i dwukrotnie, we wrześniu i w listopadzie 1914 roku, schodziły już na Węgry. Grudniowe zwycięstwo pod Limanową odsunęło Rosjan od Krakowa, ale 3 Armia, która miała wtedy dojść do Przemyśla, została pod koniec grudnia zepchnięta z powrotem w góry. W tych walkach I Brygada Legionów stoczyła bój pod Łowczówkiem.

Szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf postanowił uratować twierdzę zimową ofensywą przez Karpaty. Liczył też, że zwycięstwo powstrzyma neutralne Włochy i Rumunię przed przystąpieniem do wojny. Niemcy, choć sceptyczni wobec planu, przysłali pomoc. Z niemieckich i austro-węgierskich dywizji utworzono w styczniu 1915 roku Armię Południową pod dowództwem generała Alexandra von Linsingena.

Rosjanie mieli własne plany. Iwanow i jego szef sztabu, generał Michaił Aleksiejew, przekonywali naczelne dowództwo, że najszybszą drogą do zwycięstwa jest marsz przez Karpaty na Węgry i Budapeszt, który mógł wyeliminować Austro-Węgry z wojny. W górach miały się zderzyć dwie ofensywy.

Siły

Według najczęściej przytaczanych szacunków siły uderzeniowe państw centralnych liczyły na początku ofensywy około 175 tysięcy żołnierzy. Rosyjski historyk Siergiej Nelipowicz, który liczy wszystkie wojska na całym froncie karpackim, podaje na 23 stycznia około 390 tysięcy piechurów i ponad 3 tysiące dział po stronie państw centralnych oraz około 320 tysięcy piechurów i niecałe 1,5 tysiąca dział po stronie rosyjskiej. W kolejnych tygodniach obie strony ściągały w góry nowe armie.

Z zachodu na wschód front austro-węgierski tworzyły: 3 Armia generała Svetozara Boroevicia w Beskidzie Niskim i Bieszczadach, Armia Południowa we wschodnich Bieszczadach i grupa generała Karla Pflanzera-Baltina w Bukowinie i na Pokuciu. Naprzeciw nich stały rosyjska 8 Armia generała Aleksieja Brusiłowa i lewe skrzydło 3 Armii generała Radko Dimitriewa.

Przebieg

Pierwsza ofensywa: styczeń – luty. 23 stycznia 3 Armia ruszyła w stronę Leska i Sanoka oraz spod Przełęczy Użockiej na Sambor, a Armia Południowa przez przełęcze Werecką i Wyszkowską w stronę Stryja. W pierwszych dniach Austriacy odzyskali Przełęcz Użocką, a Niemcy Przełęcz Werecką. Około 25 stycznia ruszyła jednak rosyjska 8 Armia, która uderzyła na zachodnie skrzydło Boroevicia w rejonie przełęczy Dukielskiej i Łupkowskiej. Natarcie państw centralnych szybko utknęło w śniegu. 5 lutego Rosjanie zajęli Medzilaborce (węg. Mezőlaborc), ważny węzeł kolejowy po węgierskiej stronie gór. Armia Południowa przez całe tygodnie bezskutecznie szturmowała silnie umocnione pasmo Zwinina. Do połowy lutego 3 Armia straciła według opracowań około 89 tysięcy ze 135 tysięcy żołnierzy, w większości chorych i odmrożonych.

Bukowina. Najwięcej osiągnęło wschodnie skrzydło. Od 1 lutego grupa Pflanzera-Baltina nacierała w Bukowinie i na Pokuciu. 16 lutego zajęła Kołomyję, 17 lutego odbiła Czerniowce, a 20 lutego weszła do Stanisławowa. Rosjanie przerzucili jednak na ten odcinek nowe siły, z których utworzono 9 Armię generała Płatona Leczyckiego. W marcu Stanisławów wrócił w ręce rosyjskie, a front zatrzymał się nad Dniestrem i Prutem.

Druga ofensywa: luty – marzec. Conrad przerzucił w Karpaty 2 Armię generała Eduarda von Böhm-Ermollego, ściągniętą z Królestwa Polskiego. 27 lutego ruszyło nowe natarcie w stronę Baligrodu i Leska. Według planu wojska miały dotrzeć do Przemyśla do 12 marca. Pierwszego dnia dotarły pod Baligród, ale już następnego dnia natarcie stanęło. W marcu walczono w śnieżycach, a potem w roztopach, które zamieniały drogi w błoto. Według szacunków do połowy marca 2 Armia straciła około 40 tysięcy z 95 tysięcy ludzi, w ogromnej większości z powodu chorób i mrozu, a nie ognia nieprzyjaciela.

Upadek Przemyśla. 19 marca załoga Przemyśla podjęła ostatnią, beznadziejną próbę przebicia się z okrążenia, a 20 marca austro-węgierski V Korpus ponowił natarcie od strony gór. Obie próby się nie powiodły. 22 marca twierdza skapitulowała, a do niewoli poszło około 117–120 tysięcy żołnierzy. Rosyjska 11 Armia, która dotąd oblegała Przemyśl, mogła teraz wzmocnić front karpacki.

Bitwa wielkanocna: marzec – kwiecień. Od 20 marca Rosjanie przeszli do ofensywy na całym froncie. Ich oddziały zdobyły część przełęczy w Beskidzie Niskim i zaczęły schodzić w dolinę Laborca w stronę Humennego. Węgierska równina znów stała przed nimi otworem. Na pomoc Austro-Węgrom przyszły niemieckie posiłki. Na przełomie marca i kwietnia nad Laborcem stanął Korpus Beskidzki generała Georga von der Marwitza, który w pierwszych dniach kwietnia kontratakował i ustabilizował front. 9 kwietnia oddziały Armii Południowej zdobyły wreszcie Zwinin. Rosyjskie natarcia słabły, wyczerpanym armiom brakowało amunicji, a 15 kwietnia Iwanow wstrzymał ofensywę.

Warunki walki

Karpaty Wschodnie nie są wysokie, ale zimą były niemal nieprzebyte. Kilka przełęczy łączyło nieliczne drogi i linie kolejowe, a resztę gór pokrywały lasy i głęboki śnieg. Według relacji mróz dochodził do 20–25 stopni, a śnieżyce trwały całymi dniami. Żołnierze nocowali bez namiotów, często bez możliwości rozpalenia ognia. Wielu miało buty, które rozpadały się po kilku dniach marszu. Rannych nie dało się szybko znieść w doliny, więc wielu zamarzało tam, gdzie upadli. Historyk Norman Stone pisał, że pociski odbijały się od lodu albo grzęzły w błocie, a rano znajdowano zamarznięte całe biwaki. Wiosną roztopy zamieniły drogi i okopy w bagno.

W rosyjskiej literaturze walki te nazywa się „gumową wojną”, bo front w górach wyginał się to w jedną, to w drugą stronę, ale nigdzie nie pękał. Obie strony zdobywały i traciły te same grzbiety i przełęcze po kilka razy.

Straty

Straty w Karpatach są trudne do ustalenia, bo armia austro-węgierska w pewnym momencie straciła nad nimi rachubę. Według austriackiej historii oficjalnej w Karpatach od stycznia do kwietnia 1915 roku Austro-Węgry straciły około 800 tysięcy żołnierzy zabitych, rannych, wziętych do niewoli, chorych i odmrożonych. Większość nie padła od kul. Inne opracowania, oparte na danych archiwalnych, podają liczby niższe, rzędu 450–520 tysięcy. Straty niemieckie szacuje się na około 20 tysięcy ludzi. Po stronie rosyjskiej starsze opracowania podawały około miliona ludzi, ale liczba ta obejmuje także inne fronty i jest dziś kwestionowana. Według Nelipowicza armie frontu południowo-zachodniego straciły od połowy stycznia do końca kwietnia ponad 450 tysięcy zabitych, rannych i wziętych do niewoli.

Znaczenie

Ofensywa, która miała uratować Przemyśl, nie osiągnęła żadnego celu. Twierdza padła, a armia austro-węgierska straciła w górach znaczną część tych żołnierzy, którzy zostali jej po klęskach 1914 roku. Po tej zimie Austro-Węgry nie były już w stanie prowadzić wielkich operacji bez pomocy Niemiec. Rosjanie także nie odnieśli sukcesu: ich marsz na Węgry utknął w górach, a ofensywa wyczerpała rezerwy ludzi i amunicji.

Te straty miały wkrótce ciężkie konsekwencje dla Rosji. Na początku maja 1915 roku niemieckie i austro-węgierskie wojska przełamały front pod Gorlicami, na tyłach rosyjskich armii walczących w Karpatach. Rosjanie, którzy zimą skierowali najlepsze siły w góry, nie mieli czym zatrzymać tej ofensywy i w ciągu kilku miesięcy musieli opuścić Galicję i Królestwo Polskie.