Czerniowce w I wojnie światowej

Czerniowce, po niemiecku Czernowitz, były stolicą austriackiej Bukowiny, najdalej na wschód wysuniętego kraju koronnego Austro-Węgier. Leżały nad Prutem, tuż przy granicy z Rosją i Rumunią, i dlatego żadne duże miasto monarchii nie przechodziło w tej wojnie z rąk do rąk tak często. Między 1914 a 1917 rokiem Rosjanie zajmowali je trzy razy, a Austriacy trzy razy je odzyskiwali. Najdłużej, przez ponad rok, miasto było w rękach rosyjskich po ofensywie Brusiłowa. W listopadzie 1918 roku, po rozpadzie monarchii, weszli do niego Rumuni.

Otwarte miasto (1914)

Przed wojną Czerniowce liczyły około 87 tysięcy mieszkańców i były jednym z najbardziej wielonarodowych miast monarchii. Najliczniejszą grupę tworzyli Żydzi, obok nich żyli Niemcy, Rumuni, Ukraińcy i Polacy, a w urzędach i na uniwersytecie mówiono po niemiecku. Gdy pod koniec sierpnia 1914 roku armie austro-węgierskie przegrały bitwy we wschodniej Galicji, Bukowina została prawie bez obrony. 31 sierpnia namiestnik hrabia Meran wyjechał z kraju, a tylne straże wysadziły mosty na Prucie. Miasto ogłoszono otwartym. Według bukowińskiej księgi pamięci w ostatnich dwóch dniach przed wkroczeniem Rosjan uciekło z niego od trzech do pięciu tysięcy Żydów.

Burmistrz Salo Weisselberger został na miejscu i na początku września przekazał Czerniowce Rosjanom bez walki. Rosyjski dowódca zażądał od miasta sześciuset tysięcy rubli kontrybucji w złocie i wziął zakładników, a później wywiózł w głąb Rosji kilku znanych obywateli, w tym samego burmistrza. Prawosławny arcybiskup Bukowiny Vladimir de Repta, któremu okupanci powierzyli opiekę nad ludnością, przeniósł do swojej rezydencji zwoje Tory z miejskiej synagogi i ocalił je do końca wojny.

Miasto na linii frontu (1914–1915)

Na południu kraju, w górach, pułkownik żandarmerii Eduard Fischer zebrał żandarmów, strażników celnych i ochotników. Około 20–22 października jego improwizowane oddziały odbiły Czerniowce, ale nie mogły ich utrzymać, gdy Rosjanie, wolni od walk nad Wisłą i Sanem, wrócili nad Prut. Druga okupacja zaczęła się pod koniec listopada; jej początek źródła datują różnie, a brytyjska chronologia notuje ją przedwcześnie już pod 28 października.

Tym razem miasto odzyskała regularna armia. W czasie zimowej bitwy w Karpatach grupa generała Karla Pflanzera-Baltina przeszła przez Bukowinę i 17 lutego 1915 roku weszła do Czerniowców. Front ustalił się nad Dniestrem i Prutem, niedaleko od miasta. Na północny wschód od niego w czerwcu 1915 roku walczyła II Brygada Legionów Polskich, która przez następne miesiące stała w okopach pod Rarańczą.

Trzecia okupacja (1916–1917)

W czerwcu 1916 roku ofensywa Brusiłowa rozbiła austro-węgierską 7 Armię. 17 czerwca rosyjska 9 Armia generała Płatona Leczyckiego wdarła się na przedmoście nad Prutem, w nocy przeprawiła się przez rzekę, a rankiem 18 czerwca Rosjanie weszli do miasta po raz trzeci. Rządził nim teraz rosyjski gubernator, a po rewolucji lutowej komisarz Rządu Tymczasowego. Ukraiński historyk Jarosław Tkaczuk ocenia, że okupacyjna administracja nie zdobyła poparcia miejscowej ludności, a częste represje i ograniczenia odbierały jej autorytet.

Rosjanie stracili miasto po załamaniu się ich ostatniej ofensywy. Po kontrofensywie w Galicji Wschodniej 8 Armia musiała się cofać, choć Ławr Korniłow kazał jej bronić Czerniowców co najmniej sześć dni. 3 sierpnia 1917 roku do miasta weszły wojska austro-węgierskie, a na czele 5 Dywizji Piechoty jechał arcyksiążę Józef August. 6 sierpnia odwiedził je cesarz Karol I i mianował dowódcę 7 Armii, Hermanna Kövessa, feldmarszałkiem.

Rok 1918

Na początku 1918 roku w okolicach miasta stał Polski Korpus Posiłkowy. Z kwater pod Czerniowcami jego II Brygada wyruszyła w połowie lutego, by w proteście przeciw traktatowi brzeskiemu z Ukrainą przebić się pod Rarańczą na stronę rosyjską.

Jesienią, gdy monarchia się rozpadała, o Bukowinę upomnieli się Rumuni i Ukraińcy. 6 listopada Ukraińcy przejęli władzę w Czerniowcach, ale 11 listopada weszła do nich rumuńska 8 Dywizja, a ukraińskie władze opuściły miasto bez walki. 28 listopada zebrany tu Kongres Generalny Bukowiny uchwalił połączenie kraju z Rumunią. Większość przedstawicieli Ukraińców i Żydów nie wzięła udziału w obradach. Nowe granice potwierdził traktat z Saint-Germain z 10 września 1919 roku, a Czerniowce jako Cernăuți pozostały w Rumunii do 1940 roku.