Bitwa pod Rarańczą (1915)

Bitwa pod Rarańczą w czerwcu 1915 roku była najważniejszym starciem II Brygady Legionów Polskich na pograniczu Bukowiny i Besarabii. Legioniści nacierali w niej na prawym skrzydle austro-węgierskiego XI Korpusu, który po odwrocie Rosjan z Galicji próbował odepchnąć ich od Czerniowców. 12 czerwca piechota brygady zajęła bez walki wieś Rarańczę, ale utknęła przed rosyjskimi okopami na wzgórzach nad sąsiednią Rokitną. Następnego dnia dowództwo rzuciło na te okopy szwadron ułanów. Szarża pod Rokitną kosztowała życie jego dowódcę i kilkunastu jeźdźców, ale w nocy Rosjanie zeszli ze wzgórz. Dwa dni później Austriacy sami cofnęli się nad Rokitnę, a legioniści okopali się pod Rarańczą na kilka miesięcy.

Nazwa i daty

Rarańcza, po niemiecku Rarancze, po rumuńsku Rarancea, to wieś na północny wschód od Czerniowców, po austriackiej stronie dawnej granicy. Dziś nazywa się Ridkiwci. Rokitna leżała tuż za granicą, już w rosyjskiej Besarabii. W tradycji legionowej mówiło się o „walkach czerwcowych piechoty pod Rarańczą”, jak pisało w 1938 roku pismo „Żołnierz Legionów i P.O.W.”, ale w pamięci zbiorowej przetrwała przede wszystkim szarża pod Rokitną. Nazwa Rarańczy wróciła do historii Legionów w lutym 1918 roku, gdy ta sama brygada przebiła się tam przez front. Dlatego tę stronę oznaczamy rokiem 1915.

Na tej stronie przyjmujemy daty 12–15 czerwca 1915 roku, za szczegółowym opisem Juliusza S. Tyma w broszurze Instytutu Pamięci Narodowej z 2024 roku. 12 czerwca legioniści zajęli Rarańczę i stanęli przed pozycją rosyjską nad Rokitną, a 15 czerwca dowództwo korpusu kazało wycofać oddziały na wzgórza na prawym brzegu rzeczki i brygada objęła odcinek pod Rarańczą. Udział brygady w natarciu zaczął się już 8 czerwca. Polska Wikipedia datuje walki pod Rarańczą na 11–17 czerwca, a w notatce portalu dzieje.pl z 2015 roku najcięższe walki brygady pod Rarańczą przypadają na 17 czerwca. Co działo się tego dnia, nie udało nam się ustalić w źródłach. Według kalendarza juliańskiego, którym posługiwali się Rosjanie, bitwa trwała od 30 maja do 2 czerwca.

Tło

Zimą 1915 roku oddziały późniejszej II Brygady walczyły w Karpatach Wschodnich, w czasie wielkiej bitwy o przełęcze, a zdobycie przez legionistów Kirlibaby otworzyło drogę do odbicia Czerniowców. W połowie marca wyczerpane bataliony wycofano na odpoczynek do Kołomyi. Część żołnierzy odesłano do Królestwa, gdzie stali się zawiązkiem 4 pułku piechoty. Według książki „Szlakiem bojowym Legionów”, wydanej przez oficerów brygady we Lwowie w 1915 roku, resztę, około 6 tysięcy ludzi, w kwietniu skierowano na pogranicze bukowińsko-besarabskie. W skład brygady wchodziły 2 i 3 pułk piechoty, dwa szwadrony ułanów i artyleria. Według Tyma 15 kwietnia otrzymała numer II Brygady. Polska Wikipedia podaje 8 maja. Dowódcą został austriacki pułkownik Ferdynand Küttner, który nie znał polskiego, a szefem sztabu węgierski kapitan Karol Vagas. Brygada podlegała XI Korpusowi generała Ignaza Kordy z grupy generała Karla Pflanzera-Baltina.

Naprzeciw stała rosyjska 9 Armia generała Płatona Leczyckiego. Na początku drugiej dekady maja Rosjanie przełamali obronę austro-węgierskich 4 i 42 Dywizji Piechoty i zmusili XI Korpus do odwrotu za Prut. Legioniści pilnowali wtedy prawego brzegu rzeki między Czerniowcami a Hlinicą, a ułani prowadzili nocne wypady na rosyjskie pozycje. Tymczasem na zachodzie państwa centralne przełamały front pod Gorlicami, a na początku czerwca Leczycki musiał się cofać na całym froncie. 8 czerwca Austriacy odbili Stanisławów. 5 czerwca oba szwadrony ułanów II Brygady połączono w II dywizjon kawalerii pod dowództwem rotmistrza Zbigniewa Dunin-Wąsowicza.

Natarcie na Rarańczę

8 czerwca XI Korpus przeszedł do natarcia, które polska literatura nazywa ofensywą bukowińską. Główne uderzenie wykonywała 42 Dywizja Piechoty, idąca na Kocmań, Toporowce i Kliszkowce. II Brygada osłaniała jej prawe skrzydło i nacierała wzdłuż Prutu przez Łużany, Mamajowce i Sadagórę na Rarańczę, Rokitnę i Sankowce. W pierwszym rzucie szły dwie grupy bojowe pułkownika Zygmunta Zielińskiego i majora Mieczysława Norwida-Neugebauera. 3 pułk majora Henryka Minkiewicza zajął Łużany, a grupa Zielińskiego Mamajowce. Za Czerniowcami Prut skręca na południowy wschód, więc im dalej brygada szła, tym bardziej odsłaniała swoje prawe skrzydło.

11 czerwca ułani zajęli z marszu Sadagórę, a piechota wyszła na drogę z Sadagóry do Zadobrówki i zmusiła Rosjan do odwrotu. W nocy na 12 czerwca dywizjon zaskoczył i bez strat wyparł Rosjan z umocnionej przełęczy koło przysiółka Szańce. 12 czerwca piechota zajęła bez walki Rarańczę, ale dalej nie przeszła. Rosjanie trzymali pozycję od Kalinkowiec przez Rokitnę po Renkowce, na wzgórzach nad rzeczką Rokitną, lewym dopływem Prutu. Na zboczu nad wsią, przy trzech wiatrakach, mieli cztery linie okopów, wsparte karabinami maszynowymi i artylerią polową. Grupa Zielińskiego, złożona z 3 pułku i III batalionu 2 pułku, dopiero wieczorem doszła do zachodniego skraju Rokitny.

Szarża pod Rokitną

13 czerwca rano lewe skrzydło brygady przeszło Rokitnę razem z 42 Dywizją, ale środek i prawe skrzydło utknęły nad strumieniem. Gdy natarcie 42 Dywizji stanęło, generał Korda zażądał od legionistów zdecydowanego działania. Kapitan Vagas zlekceważył meldunki Zielińskiego i porucznika Włodzimierza Mężyńskiego, który zastąpił rannego Norwida-Neugebauera, że piechota nie może nacierać za dnia. Około 12.20 wezwał Dunin-Wąsowicza i kazał mu uderzyć. Według relacji uczestników rozmowa była gwałtowna, a Vagas zakończył ją słowami: „Piechota jest gotowa, a więc kawaleria naprzód”. Rozkaz dla piechoty, by wyszła z okopów razem z ułanami, najpewniej nie dotarł do niej na czas.

Około 13.00 dywizjon przeszedł rzeczkę powyżej wsi. Rotmistrz zostawił 3 szwadron w odwodzie, a z 2 szwadronem, liczącym nieco ponad 60 szabel, ruszył cwałem pod górę. Ułani przeskoczyli słabo obsadzoną pierwszą linię okopów, potem drugą i trzecią, ostrzeliwani z przodu i z obu skrzydeł. Ponieważ austriackie baterie wspierały natarcie piechoty i nic nie wiedziały o szarży, na zbocze spadały także ich pociski. Dunin-Wąsowicz zginął przy ostatniej linii okopów. Czwartą linię przebyło według późniejszego rozkazu Komendy Legionów tylko sześciu jeźdźców. Szarża trwała według Tyma 13 minut, według innych relacji kwadrans do dwudziestu minut. Piechota nie ruszyła, a 3 szwadron zatrzymał rozkaz przywieziony z 3 pułku.

Powrót nad Rokitnę

Po szarży na całym odcinku zapadła cisza. Wieczorem Rosjanie zaczęli przygotowywać odwrót i w nocy z 13 na 14 czerwca opuścili wzgórza pod Rokitną i Sankowcami. XI Korpus wyszedł na linię Ryngacz–Szyszkowce, a w nocy na 15 czerwca legioniści zrobili wypad na Dynowiec. 15 czerwca dowództwo korpusu kazało jednak wycofać wojska na wzgórza na prawym brzegu Rokitny. II Brygada objęła pod Rarańczą odcinek szeroki na 6–7 kilometrów, sięgający południowego skraju Toporowiec. Tego samego dnia na cmentarzu w Rarańczy pochowano w 15 trumnach poległych ułanów.

Straty

Liczby strat szwadronu różnią się w zależności od źródła. Według Tyma z 65 uczestników szarży ubyło 49. 14 zginęło w szarży, jeden zmarł z ran kilka godzin później, 28 zostało ciężko rannych, a 9 trafiło do niewoli, z czego dwóch odbił patrol 3 szwadronu. Zginęło 25 koni, a 22 zostały ranne. Książka „Szlakiem bojowym Legionów” z 1915 roku pisała, że z sześćdziesięciu jeźdźców tylko dwudziestu wróciło bez ran, piętnastu padło, a ośmiu zaginęło. Radio Kraków podaje 15 zabitych i 27 rannych na około 70 ułanów. Zginęli trzej oficerowie: Dunin-Wąsowicz, dowódca 2 szwadronu porucznik Jerzy Topór-Kisielnicki i podporucznik Roman Włodek. Część ułanów zginęła od ognia własnej artylerii. Strat piechoty w walkach o Rokitnę źródła, do których dotarliśmy, nie podsumowują, a straty rosyjskie nie są znane.

Znaczenie

Wojskowo bitwa niewiele zmieniła. Rosjanie zeszli ze wzgórz pod Rokitną, ale dwa dni później XI Korpus sam wrócił za rzeczkę, a II Brygada pozostała na tym odcinku frontu do października, gdy przeniesiono ją na Wołyń. Ocena szarży była od początku sporna. Rozkaz dzienny brygady tłumaczył brak rezultatu „nieszczęśliwymi okolicznościami”, a późniejsi autorzy obwiniali Vagasa, brak współdziałania z piechotą i artylerią, a po części samego rotmistrza.

Legenda szarży narodziła się jednak od razu. 24 czerwca Küttner odznaczył jej uczestników, a 28 czerwca Komenda Legionów w Piotrkowie ogłosiła rozkaz, według którego szarża 2 szwadronu „staje odtąd godnie obok Samosierry”. Ułanów porównywano do szwoleżerów spod Somosierry, tym bardziej że przodek Dunin-Wąsowicza, Mikołaj, szarżował pod Somosierrą w 1808 roku. W 1917 roku ustanowiono Krzyż Rokitniański. W 1923 roku szczątki poległych przewieziono do Krakowa, Józef Piłsudski udekorował trumny krzyżami Virtuti Militari i pochowano je na cmentarzu Rakowickim. Tradycję szwadronu przejął 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, a Wojciech Kossak namalował szarżę w 1934 roku. Walki piechoty pod Rarańczą zeszły w cień tej legendy. Brygada wróciła na „dobrze sobie znany” front besarabski jesienią 1917 roku, a w listopadzie znów objęła okopy pod Rarańczą.