Zygmunt Zieliński

Zygmunt Zieliński był jednym z najstarszych oficerów Legionów Polskich. W sierpniu 1914 roku miał 56 lat i od trzech lat był na emeryturze w stopniu pułkownika armii austro-węgierskiej, a mimo to zgłosił się do Legionów i przeszedł z nimi całą wojnę. Dowodził 2 pułkiem piechoty w Karpatach i na Bukowinie, potem III Brygadą, a od 1917 roku resztkami Legionów, które jako Polski Korpus Posiłkowy wróciły pod władzę Austrii. Żołnierze nazywali go „Dziadkiem” i cenili za uczciwość i odwagę. W polityce Legionów stał po stronie tych, którzy chcieli za wszelką cenę zachować polskie wojsko, dlatego nie poparł odmowy przysięgi w 1917 roku, a w lutym 1918 roku sprzeciwiał się przebiciu przez front pod Rarańczą. Mimo to Austriacy internowali go razem z jego żołnierzami.

Przed wojną

Urodził się 1 sierpnia 1858 roku w Rzeszotarach pod Krakowem, w zubożałej rodzinie szlacheckiej. Jego ojciec Paweł walczył w powstaniu styczniowym. Dzieciństwo spędził na Sądecczyźnie i chodził do gimnazjum w Nowym Sączu. W 1875 roku wstąpił jako ochotnik do 20 galicyjskiego pułku piechoty w Krakowie, a w 1878 roku ukończył szkołę kadetów piechoty w Wiedniu. Przez ponad trzydzieści lat służył w piechocie cesarsko-królewskiej armii, w Krakowie, Nowym Sączu, Pradze i Hradcu Králové, a z batalionem 13 pułku piechoty także w Mostarze. W listopadzie 1910 roku objął dowództwo 13 pułku, a w grudniu został pułkownikiem. Był oficerem solidnym, ale bez błyskotliwej kariery, i 1 lipca 1911 roku przeszedł na emeryturę. Osiadł w Krakowie i działał w polowych drużynach „Sokoła”.

1914–1915: II Brygada w Karpatach

Po wybuchu wojny Zieliński wraz z druhem Władysławem Turskim mobilizował krakowskiego „Sokoła”. Zmobilizowany do armii austro-węgierskiej, od razu poprosił o przeniesienie do Legionów Polskich i 11 września 1914 roku objął dowództwo formowanego 2 pułku piechoty. Ku rozczarowaniu legionistów, którzy chcieli walczyć w Królestwie, pułk wysłano na Węgry, gdzie razem z 3 pułkiem Józefa Hallera pomógł w październiku wyprzeć Kozaków z Marmaroszu. Potem legioniści przeszli przez Karpaty do Galicji Wschodniej i podeszli pod Stanisławów. 29 października 2 pułk stoczył bitwę pod Mołotkowem, jedną z najkrwawszych w dziejach Legionów, po której Polacy musieli się wycofać w góry.

Zimą legioniści walczyli w Karpatach Wschodnich, w czasie zimowej ofensywy austro-węgierskiej. W bitwie pod Kirlibabą w styczniu 1915 roku Zieliński prowadził legionistów główną drogą na Kirlibabę, a według serwisu dzieje.pl w praktyce dowodził całą grupą legionową generała Karola Trzaski-Durskiego. Rozstrzygające natarcie przyszło 21 stycznia, a 22 stycznia legioniści zajęli Kirlibabę, co otworzyło drogę do odbicia Czerniowców. 18 lutego oddziały Zielińskiego zajęły Śniatyń. Z 2 i 3 pułku powstała II Brygada, nazywana Karpacką albo Żelazną. W czerwcu 1915 roku walczyła na Bukowinie, nad Prutem i pod Rarańczą, a 13 czerwca jej szwadron ułanów przeprowadził słynną szarżę pod Rokitną. Na zachowanym zdjęciu pułkownik Zieliński dekoruje ułanów po tej szarży.

1916–1917: III Brygada i Komenda Legionów

Doceniany przez przełożonych i podwładnych, szybko awansował na wyższe stanowiska. Na przełomie 1915 i 1916 roku, według polskiej Wikipedii 2 stycznia 1916 roku w Kozienicach, objął Komendę Grupy Legionów, organizującą werbunkowe i szkoleniowe zaplecze Legionów w Królestwie. Pod koniec 1916 roku, według większości źródeł w grudniu, objął dowództwo III Brygady.

Zieliński cenił Józefa Piłsudskiego, ale był daleki od jego polityki. Najważniejsze było dla niego zbudowanie polskiego wojska. 24 kwietnia 1917 roku, gdy Austriacy przekazali Legiony Niemcom jako zaczątek armii Królestwa Polskiego, został komendantem Legionów. W lipcu, w czasie kryzysu przysięgowego, nie poparł odmowy przysięgi. Czuł się związany przysięgą złożoną wcześniej cesarzowi i chciał za wszelką cenę zachować polskie wojsko. Wspólnie z generałem Tadeuszem Rozwadowskim opracował plan przyszłej polskiej armii. Gdy żołnierzy I i III Brygady internowano, był autorem projektu powrotu reszty Legionów pod austriackie dowództwo. Tak powstał Polski Korpus Posiłkowy, zbudowany wokół II Brygady pułkownika Hallera. Zieliński stanął na jego czele, według Radia Kraków 9 października 1917 roku, a w listopadzie awansował na generała majora. Pod koniec października korpus przerzucono na Bukowinę.

Rarańcza i internowanie

Na początku stycznia 1918 roku Austriacy wycofali korpus z frontu i rozlokowali go w okolicach Czerniowców. 9 lutego państwa centralne podpisały pokój z Ukrainą, obiecując jej Chełmszczyznę. Legioniści uznali to za nowy rozbiór i ich dowódcy naradzali się, co robić. Zieliński radził złożyć broń, co uważał za wyjście honorowe, i sprzeciwiał się planowi przejścia przez front na stronę rosyjską. Przeważyła jednak propozycja młodszych oficerów, którą przyjął Haller. W nocy z 15 na 16 lutego część korpusu przebiła się pod Rarańczą przez linie austriackie. Według IPN-owskiego portalu Przystanek Historia legioniści sami zatrzymali wtedy cenionego dowódcę, „ze łzami w oczach”. Pozostałe oddziały, tabory i sztab korpusu z generałem Austriacy otoczyli i aresztowali.

Austriacy rozwiązali korpus, a jego żołnierzy internowali na Węgrzech. Zieliński przez kilka miesięcy przebywał w obozie w Chuście (Huszt). Gdy w Syhocie Marmaroskim sądzono ponad stu legionistów oskarżonych o bunt i zdradę, bronił swoich podwładnych przed sądem. Proces przerwała jesienią 1918 roku abolicja ogłoszona przez cesarza Karola I.

Po wojnie

8 listopada 1918 roku Zieliński wstąpił do Wojska Polskiego jako generał. Objął dowództwo w Krakowie i walczył z Ukraińcami o Przemyśl i Lwów. Od kwietnia 1919 roku dowodził 3 Dywizją Piechoty Legionów, która w maju zajęła Borysław z polami naftowymi, a w czerwcu zatrzymała ofensywę ukraińską pod Brzeżanami. Od sierpnia 1919 roku był dowódcą Okręgu Generalnego „Poznań”, a w wojnie polsko-bolszewickiej dowodził 3 Armią, która walczyła z konnicą Budionnego, a w sierpniu 1920 roku osłaniała zgrupowanie uderzeniowe znad Wieprza. Piłsudski pisał o nim, że osłaniał „niezwykle małemi siłami flankę i tyły grupy kontratakowej”, wykazując „wielką siłę woli, decyzji, spokoju”. Potem dowodził okręgiem w Toruniu. Z dniem 1 stycznia 1923 roku przeszedł na własną prośbę w stan spoczynku jako generał broni. Zmarł 11 kwietnia 1925 roku w Krakowie i zgodnie z wolą został pochowany na cmentarzu Rakowickim obok ułanów poległych pod Rokitną.

Ocena

Zieliński jest dziś postacią niemal zapomnianą, znaną głównie historykom Legionów. Współcześni oceniali go wysoko. Komendant Legionów generał Karol Trzaska-Durski nazwał go „doskonałym wodzem, dzielnym żołnierzem, zacnym człowiekiem”, a jego dawny podwładny Stanisław Rostworowski nazywał go „bohaterem-wodzem” i pisał, że gdy ich prowadził, „wiedzieliśmy, że nie idziemy na darmo”. Najtrudniejsze były jego wybory z lat 1917–1918. W sporze między Piłsudskim a lojalistyczną Komendą Legionów Zieliński stronił od polityki, a najważniejsze było dla niego zbudowanie polskiego wojska, nawet w służbie Austrii. Dlatego nie poszedł ani za Piłsudskim w lipcu 1917 roku, ani za Hallerem w lutym 1918 roku, ale też nie zostawił swoich żołnierzy, gdy stanęli przed austriackim sądem. Biograf Maciej Zakrzewski pisze, że jego życie było zapisem chwały, ale też trudnych wyborów i krętych dróg do niepodległości, którymi szło wielu polskich oficerów armii zaborczych, w 1918 roku kadra odrodzonego Wojska Polskiego.