Karol I Habsburg

Karol I był ostatnim władcą z dynastii Habsburgów. Na tron wstąpił w listopadzie 1916 roku, w środku wojny, jako 29-latek, po prawie 68 latach panowania swojego stryjecznego dziadka Franciszka Józefa I. Od pierwszych dni był przekonany, że przedłużająca się wojna zniszczy monarchię: zwycięstwo Niemiec uczyniłoby z niej satelitę Rzeszy, a zwycięstwo Ententy groziło jej rozbiorem. Wymienił niemal wszystkich ludzi poprzednika, sam objął naczelne dowództwo, przywrócił parlament i potajemnie szukał odrębnego pokoju z Francją. Gdy wiosną 1918 roku jego list do szwagra, księcia Sykstusa, wyszedł na jaw, monarchia straciła resztki zaufania w Berlinie i u aliantów. Jesienią 1918 roku państwo rozpadło się na państwa narodowe, a Karol, który nigdy formalnie nie abdykował, zmarł na wygnaniu w wieku 34 lat. Dla jednych był człowiekiem dobrej woli, który jako jedyny z monarchów walczących państw naprawdę chciał pokoju, dla innych władcą słabym i niekonsekwentnym, którego pomysły przyszły za późno.

Przed wojną

Urodził się 17 sierpnia 1887 roku w zamku Persenbeug nad Dunajem, w Dolnej Austrii. Był starszym synem arcyksięcia Ottona i księżniczki Marii Józefy Saskiej, a wnukiem arcyksięcia Karola Ludwika, młodszego brata cesarza. Długo nikt nie widział w nim przyszłego monarchy. Następcą tronu był jego stryj Franciszek Ferdynand, ale ponieważ zawarł małżeństwo morganatyczne z hrabianką Zofią Chotek, jego dzieci nie mogły dziedziczyć. Po śmierci ojca w 1906 roku Karol był więc drugi w kolejce do tronu. Uczył się głównie u prywatnych nauczycieli, przez dwa lata chodził do prowadzonego przez benedyktynów Gimnazjum Szkockiego w Wiedniu, co było w rodzinie cesarskiej rzadkością, a potem słuchał wykładów z prawa i ekonomii na uniwersytecie w Pradze. Od 1905 roku służył w kawalerii, a od końca 1912 roku służył jako major w wiedeńskim 39 Pułku Piechoty.

21 października 1911 roku poślubił księżniczkę Zytę Burbon-Parmeńską, córkę ostatniego księcia Parmy. Małżeństwo było udane i niezwykle bliskie: cesarzowa towarzyszyła później mężowi w podróżach i była obecna przy wielu naradach, co jego przeciwnicy chętnie wykorzystywali. Jej bracia Sykstus i Ksawery, czujący się Francuzami, w 1914 roku wstąpili do armii belgijskiej, a Karol pomógł im wyjechać z Austrii, choć wiedział, że będą walczyć po drugiej stronie. W zamku Hetzendorf w Wiedniu młoda para utrzymywała przyjazne stosunki z Franciszkiem Ferdynandem, który, jak przypuszczają historycy, wtajemniczał bratanka w swoje plany przebudowy monarchii.

Następca tronu

Po zamachu w Sarajewie 28 czerwca 1914 roku Karol został z mocy prawa domowego następcą tronu. W decyzjach kryzysu lipcowego nie brał udziału. Po wybuchu wojny cesarz przydzielił go do naczelnego dowództwa w Cieszynie, gdzie szef sztabu generalnego Franz Conrad von Hötzendorf nie dopuszczał go do planowania operacji. Arcyksiążę jeździł na front, odbierał defilady i rozdawał odznaczenia. Latem 1915 roku Franciszek Józef wezwał go do siebie, by przyglądał się pracy rządu, ale nie zdecydował się powierzyć mu żadnej odpowiedzialności politycznej.

Wiosną 1916 roku Karol dostał pierwsze prawdziwe dowództwo. W marcu został feldmarszałkiem porucznikiem i objął XX Korpus, zwany Korpusem Szarotki, w 11 Armii w Tyrolu. 15 maja jego dywizje zaczęły ofensywę w Trydencie na płaskowyżu Folgarii i w pierwszych dniach przełamały włoskie linie. Bitwa pod Asiago utknęła jednak w czerwcu, gdy ofensywa Brusiłowa zmusiła Conrada do przerzucenia wojsk na wschód. Pod koniec lipca państwa centralne zmieniły podział dowództw na froncie wschodnim, a Karol objął grupę armii broniącą Galicji Wschodniej i Karpat. Jej szefem sztabu był niemiecki generał Hans von Seeckt, który w praktyce kierował operacjami. Po wystąpieniu Rumunii pod koniec sierpnia grupa odpowiadała także za Siedmiogród, a jej kwatera stanęła w Segesvárze (Sighișoarze). W bitwie o Siedmiogród rozstrzygnęły jednak niemiecka 9 Armia Ericha von Falkenhayna i austro-węgierska 1 Armia Arthura Arza von Straußenburga.

Cesarz w czasie wojny

21 listopada 1916 roku zmarł Franciszek Józef i Karol został cesarzem. Jeszcze tego dnia w manifeście „Do moich ludów!” zapowiedział, że uczyni wszystko, by jak najszybciej zakończyć wojnę. 2 grudnia sam objął naczelne dowództwo armii w miejsce arcyksięcia Fryderyka, a kwaterę główną przeniósł z Cieszyna do Baden pod Wiedniem. 30 grudnia koronował się w Budapeszcie na króla Węgier jako Karol IV. Pośpiech, do którego namawiał go premier Węgier István Tisza, miał swoją cenę: przysięga koronacyjna zobowiązywała go do obrony integralności ziem korony węgierskiej, co zamykało drogę do przebudowy monarchii z udziałem Słowian węgierskiej połowy państwa.

W ciągu kilku miesięcy nowy władca wymienił ludzi poprzednika, sięgając często po dawnych współpracowników Franciszka Ferdynanda. Premierem Austrii został Heinrich Clam-Martinic, a ministrem spraw zagranicznych w miejsce Istvána Buriána hrabia Ottokar Czernin, który podzielał przekonanie cesarza, że pokój jest pilny. 1 marca 1917 roku Karol odwołał Conrada i powierzył sztab generalny Arzowi. W maju zażądał dymisji Tiszy, który nie chciał rozszerzenia prawa wyborczego na Węgrzech. 30 maja po ponad trzech latach przerwy zebrała się Rada Państwa w Wiedniu, a 2 lipca cesarz ogłosił amnestię dla skazanych za przestępstwa polityczne, obejmującą między innymi czeskiego przywódcę Karela Kramářa, skazanego wcześniej na śmierć za zdradę stanu. Część historyków widzi w tych krokach zapowiedź reform, inni zwracają uwagę, że były to raczej gesty niż przemyślany program, a w Niemczech i wśród austriackich Niemców budziły podejrzliwość.

Jako naczelny wódz Karol często bywał na froncie, przyjeżdżał między innymi nad Soczę w czasie dziesiątej i jedenastej bitwy. Wojnę z Włochami chciał prowadzić tylko własnymi siłami i w sierpniu 1917 roku prosił cesarza Wilhelma II, by to Niemcy zastąpili dywizje austro-węgierskie na wschodzie. Po jedenastej bitwie uznał jednak, że armia nie wytrzyma kolejnego włoskiego natarcia, i zgodził się na udział niemieckich dywizji w ofensywie, która w październiku przyniosła zwycięstwo pod Caporetto. Według części opracowań sprzeciwiał się użyciu gazów bojowych przez własne wojska, ale nie zabronił go Niemcom. Pod koniec listopada obserwował nieudane natarcie na masyw Meletta, a 2 grudnia kazał wstrzymać ofensywę nad Piawą.

Szukanie pokoju

Karol od początku wiedział, że monarchia nie wytrzyma długiej wojny. Na początku 1917 roku miał wątpliwości co do nieograniczonej wojny podwodnej, ale wobec faktów dokonanych przez Niemców ustąpił. Jednocześnie, za pośrednictwem rodziny żony, nawiązał tajne kontakty z Francją. Sykstus postawił warunki: zwrot Alzacji i Lotaryngii, odbudowę Belgii i Serbii oraz oddanie Rosji Konstantynopola. Wieczorem 24 marca 1917 roku w Laxenburgu cesarz wręczył mu własnoręczny list, w którym obiecywał poprzeć „słuszne roszczenia” Francji do Alzacji i Lotaryngii. Prezydent Raymond Poincaré i brytyjski premier David Lloyd George przyjęli ofertę z zainteresowaniem, ale rozmowy rozbiły się o Włochy, którym Ententa obiecała duże ziemie monarchii, a Karol o ustępstwach na rzecz Rzymu nie chciał rozmawiać. Drugi list z maja niczego już nie zmienił. Latem cesarz życzliwie przyjął też notę pokojową papieża Benedykta XV.

Szanse na pokój malały, a wojna coraz silniej wiązała monarchię z Niemcami. Gdy rewolucja wyeliminowała Rosję, Karol nie chciał wznawiać wojny na wschodzie i zgodził się na wkroczenie wojsk austro-węgierskich na Ukrainę dopiero wtedy, gdy Niemcy już maszerowali. Na radzie koronnej 22 stycznia 1918 roku zaakceptował warunki rokowań z Ukraińcami, wraz z oddaniem im Chełmszczyzny. Pokój brzeski z Ukrainą oburzył Polaków, którzy jeszcze niedawno wiązali nadzieje z nowym cesarzem: w maju 1917 roku odwiedził z Zytą Kraków, a we wrześniu podpisał patent o Radzie Regencyjnej Królestwa Polskiego. Na wieść o traktacie dawna II Brygada Legionów przebiła się pod Rarańczą przez front, a jej dowódca Józef Haller odesłał cesarzowi order.

Afera Sykstusa i klęska

W kwietniu 1918 roku Czernin publicznie oskarżył francuskiego premiera Georges’a Clemenceau, że zabiegał o pokój. Clemenceau odpowiedział, że to Austriacy szukali rozmów, a 11 kwietnia ogłosił list cesarza z 1917 roku. Karol, który obiecał Sykstusowi, że w razie niedyskrecji wszystkiemu zaprzeczy, nazwał list fałszerstwem i zapewniał Wilhelma II o swojej wierności. Czernin naciskał na cesarza, by z powodu rzekomej choroby oddał na pewien czas rządy regentowi, a gdy ten odmówił, podał się do dymisji. 12 maja Karol musiał pojechać do niemieckiej kwatery głównej w Spa, co prasa porównywała do drogi do Canossy, i zgodzić się na ściślejszy związek wojskowy i gospodarczy z Niemcami. W oczach niemieckich nacjonalistów on i „Włoszka” Zyta byli odtąd zdrajcami, a w oczach aliantów monarchia przestała być partnerem do odrębnego pokoju.

W czerwcu armia uderzyła po raz ostatni. Ani Karol, ani szef sztabu Arz nie chcieli odmówić żadnemu z rywalizujących marszałków, Conradowi i Svetozarowi Boroeviciowi, więc zatwierdzili oba uderzenia naraz. W drugiej bitwie nad Piawą żadne nie miało dość siły, a 20 czerwca cesarz zgodził się na odwrót za rzekę. W lipcu odwołał Conrada. We wrześniu, wbrew Niemcom, wysłał notę pokojową do wszystkich walczących państw, ale alianci nie chcieli już rozmawiać.

16 października 1918 roku cesarz ogłosił manifest, który zapowiadał przebudowę Austrii w państwo związkowe narodów, ale omijał Węgry. Rady narodowe, do których tworzenia wzywał, przejmowały władzę we własnym imieniu. 26 października Karol zawiadomił Wilhelma II, że poprosi o odrębny pokój, a dzień później Wiedeń poprosił o rozejm. Pełnomocnikiem króla na Węgrzech został arcyksiążę Józef August, ale rewolucja astrów zmusiła go do powierzenia rządu Mihályowi Károlyiemu. 30 października cesarz podpisał rozkaz o przekazaniu floty Radzie Narodowej w Zagrzebiu. W nocy na 3 listopada, wahając się do końca, przyjął warunki rozejmu w Villa Giusti, a rano złożył naczelne dowództwo. Rozkaz przerwania walki dotarł do wojsk ponad dobę przed wejściem rozejmu w życie, a Włosi do tego czasu wzięli do niewoli setki tysięcy żołnierzy, którzy uważali, że wojna już się skończyła.

Po wojnie

11 listopada w Schönbrunnie Karol podpisał oświadczenie, że zrzeka się wszelkiego udziału w sprawach państwowych, a 13 listopada w zamku Eckartsau podobne dla Węgier. Starannie unikał słowa „abdykacja” i później pisał, że nie czuje się związany podpisem wymuszonym jak czek przez bandytę. Zimę spędził pod ochroną brytyjskich oficerów w Eckartsau, a 23 marca 1919 roku wyjechał do Szwajcarii. W drodze, w Feldkirch, podpisał manifest, w którym uznał wszystkie decyzje nowych władz za nieważne. Austriacki parlament odpowiedział ustawą z 3 kwietnia 1919 roku, która pozbawiała Habsburgów praw do tronu i zakazywała byłemu cesarzowi powrotu do kraju.

W 1921 roku Karol dwukrotnie próbował odzyskać koronę węgierską. Wiosną przyjechał niespodziewanie do Budapesztu i zażądał od regenta Miklósa Horthyego oddania władzy, ale wobec groźby interwencji sąsiadów musiał wrócić do Szwajcarii. W październiku przyleciał z Zytą w okolice Sopronu i z oddziałami wiernych sobie ochotników ruszył na stolicę. Pod Budaörs doszło do starcia z wojskami rządowymi, a Karol, nie chcąc wojny domowej, się poddał. Alianci zesłali go na Maderę, a węgierski parlament ogłosił detronizację Habsburgów. Rodzina żyła tam w biedzie. W marcu 1922 roku były cesarz zachorował na grypę, która przeszła w zapalenie płuc, i 1 kwietnia zmarł w willi na wzgórzu Monte nad Funchal. Pochowano go w tamtejszym kościele Matki Bożej. 3 października 2004 roku papież Jan Paweł II ogłosił go błogosławionym, co w Austrii wywołało ożywioną dyskusję.

Ocena

Karol jest dziś oceniany bardzo różnie. Biografowie mu przychylni, jak brytyjski historyk Gordon Brook-Shepherd, i austriacka historyczka Elisabeth Kovács, która przez lata zabiegała o jego rehabilitację, podkreślają, że jako jedyny z przywódców walczących państw konsekwentnie szukał pokoju, przywrócił w Austrii życie konstytucyjne, zakazał bombardowania celów cywilnych i próbował ratować monarchię przebudową, zanim było za późno. Często przytacza się słowa przypisywane francuskiemu pisarzowi Anatole’owi France’owi, który miał nazwać go jedynym przyzwoitym człowiekiem, jaki w czasie wojny stanął na czele państwa.

Krytycy zwracają uwagę na jego niedoświadczenie, chwiejność i skłonność do działania na własną rękę. Austriacki historyk Helmut Rumpler nazwał go dyletantem, za słabym na wyzwania, które przed nim stały. List do Sykstusa obiecywał cudze ziemie, a milczał o ustępstwach własnych, a późniejsze zaprzeczenia zniszczyły wiarygodność cesarza w Berlinie, w Paryżu i w Londynie. Amerykański sekretarz stanu Robert Lansing uważał, że ujawnienie listu wepchnęło Austrię w ramiona Niemiec, i wielu historyków przyznaje mu rację. Zmiany personalne i polityczne gesty z 1917 roku nie złożyły się w spójny program, a koronacja w Budapeszcie związała mu ręce w sprawie narodowościowej. Większość badaczy zgadza się, że w 1916 roku żaden władca nie zdołałby już samodzielnie wyprowadzić monarchii z wojny, a Karol, jak ujmuje się to często, odziedziczył przegraną partię. Spór dotyczy głównie tego, czy swoimi decyzjami przyspieszył jej koniec, czy jedynie nie zdołał go odwrócić.