Bitwy nad Isonzo

Bitwy nad Isonzo to dwanaście bitew stoczonych w latach 1915–1917 nad Soczą, po włosku Isonzo, rzeką, która płynęła wtedy przez austriackie ziemie wzdłuż granicy z Włochami. Przez dwa lata i trzy miesiące szef sztabu armii włoskiej, generał Luigi Cadorna, raz po raz rzucał swoje armie na austro-węgierskie pozycje na wzgórzach nad rzeką i na skalistym płaskowyżu Kras. Chciał zdobyć Gorycję i Triest, a potem otworzyć sobie drogę w głąb monarchii. Obroną kierował generał Svetozar Boroević, który prawie zawsze miał mniej żołnierzy i dział niż przeciwnik, ale bronił się na dogodnym terenie i szybko łatał każdy wyłom. W jedenastu ofensywach Włosi zdobyli Gorycję, Monte San Michele, Monte Santo i większość płaskowyżu Bainsizza, lecz frontu nie przełamali, a do Triestu nie doszli. Obie strony straciły w tym czasie ponad milion zabitych, rannych i zaginionych. Jesienią 1917 roku wyczerpani Austriacy poprosili o pomoc Niemców i w dwunastej bitwie, pod Caporetto, wspólnie zepchnęli armię włoską znad Soczy aż nad Piawę.

Nazwa i daty

Włosi mówią o bitwach nad Isonzo (battaglie dell’Isonzo), Niemcy i Austriacy o Isonzoschlachten, a Słoweńcy, na których ziemi toczyła się większość walk, o froncie nad Soczą (soška fronta) i bitwach nad Soczą (soške bitke). Numerację nadało bitwom włoskie naczelne dowództwo i przyjęli ją także Austriacy, choć była dość umowna. Obie strony widziały w trzeciej i czwartej bitwie jesienią 1915 roku jedną, dwumiesięczną ofensywę. Brytyjska historia oficjalna uważa siódmą, ósmą i dziewiątą bitwę jesienią 1916 roku za trzy etapy jednej bitwy, przedzielone przerwami na przegrupowanie. Austriacy uważali z kolei, że rozproszone natarcia z marca 1916 roku w ogóle nie zasługiwały na miano piątej bitwy. Pierwsze jedenaście bitew było ofensywami włoskimi, a dwunasta, znana jako bitwa pod Caporetto, austriacko-niemiecką.

Daty poszczególnych bitew różnią się w źródłach o dzień lub kilka dni, a koniec dwunastej nawet o dwa tygodnie. Przyjmujemy daty 23 czerwca 1915 – 9 listopada 1917 roku: od pierwszego dnia pierwszej bitwy do dnia, w którym ostatnie włoskie straże tylne przeszły na zachodni brzeg Piawy, a Cadorna przekazał dowództwo następcy. Walki nad Soczą zaczęły się jednak wcześniej, bo już po przekroczeniu granicy przez Włochów 24 maja 1915 roku. Słoweńskie opracowania liczą front nad Soczą od tego dnia do 28 października 1917 roku, gdy ostatnie oddziały włoskie odeszły znad rzeki.

Tło

Włochy weszły do wojny po stronie Ententy na mocy paktu londyńskiego, który obiecywał im m.in. Trydent, Tyrol Południowy, Triest, Istrię i część Dalmacji. 23 maja 1915 roku wypowiedziały wojnę Austro-Węgrom, a następnej nocy ich wojska przekroczyły granicę. Granica biegła niekorzystnie dla Włochów. Na północy, w Trydencie, austriackie góry wcinały się głęboko w ich terytorium, a w Karnii i w Dolomitach przechodziła przez wysokie Alpy. Jedynym odcinkiem, na którym wielka armia mogła nacierać, była dolina Soczy na wschodzie, a dalej Kras, przez który wiodła droga do Triestu i Lublany. Tam Cadorna skierował główne siły, na pozostałych odcinkach zamierzając się bronić.

Front nad Soczą miał około 90 kilometrów długości. Zaczynał się w Alpach Julijskich, na szczytach Rombonu nad Bovcem i masywie Krn nad Kobaridem, schodził doliną rzeki pod Tolmin, gdzie Austriacy trzymali przedmoście na zachodnim brzegu, i dalej wzdłuż rzeki pod Plavę. Na wschodnim brzegu wznosiły się tu płaskowyż Bainsizza (słoweń. Banjšice) i wzgórza Monte Santo i Monte San Gabriele, panujące nad Gorycją. Samego miasta broniło przedmoście na prawym brzegu, z górą Sabotino i wzgórzami Oslavia i Podgora. Na południe od Gorycji zaczynał się Kras, nagi wapienny płaskowyż z Monte San Michele na zachodniej krawędzi i Hermadą nad morzem. Brytyjska historia oficjalna pisze, że Włosi, nacierając gdziekolwiek poza wąskim pasem wybrzeża, musieli atakować pod górę naturalną twierdzę, a ich prawdziwym wrogiem był bardziej teren niż Austriacy.

Na początku wojny Włosi mieli wielką przewagę liczebną. Cadorna dysponował 35 dywizjami, a według brytyjskiej historii oficjalnej Boroević, którego nowa 5 Armia dopiero się zbierała, miał nad Soczą 23 maja siedem dywizji. Austro-Węgry były zajęte ofensywą w Galicji, która zaczęła się 2 maja pod Gorlicami, i wojną z Serbią. Conrad wolał na froncie włoskim się bronić, a dywizje dosyłał tam stopniowo z Bałkanów i z Galicji. Obrońcy mieli jednak czas, bo Włosi przez kilka tygodni posuwali się bardzo ostrożnie i dopiero w czerwcu stanęli nad rzeką. Austriacy wycofali się za Soczę, na wzgórza przedmościa Gorycji i na krawędź Krasu, i okopali się tam, wykuwając w skale schrony i stanowiska karabinów maszynowych. Najwyższym dowódcą wojsk przeciw Włochom był arcyksiążę Eugeniusz.

1915: cztery bitwy o Gorycję i Kras

Pierwsza bitwa nad Isonzo trwała od 23 czerwca do 7 lipca 1915 roku. 2 Armia generała Pietra Frugoniego i 3 Armia księcia Aosty Emanuela Filiberta miały ponad dwukrotną przewagę liczebną, ale za mało ciężkich dział, amunicji i nożyc do cięcia drutu. Natarcia na Monte San Michele, wzgórze Sei Busi, przedmoście Gorycji i przedmoście Tolminu załamywały się na zasiekach i w ogniu karabinów maszynowych. Włosi przeszli Soczę pod Sagrado i zajęli skrawki ziemi u stóp Krasu. Już 18 lipca zaczęła się druga bitwa, w której 3 Armia, mając dwa razy więcej dział niż obrońcy, szturmowała przede wszystkim Monte San Michele. Dwa razy zdobyła jego szczyt i dwa razy została z niego zepchnięta. Jedynym wyraźnym sukcesem było zdobycie przez strzelców alpejskich szczytu Batognica w masywie Krn. Gdy 3 sierpnia Cadorna przerwał ofensywę, obie strony straciły po ponad 40 tysięcy ludzi, a front przesunął się najwyżej o kilkaset metrów.

Na Krasie walka była szczególnie okrutna. W nagiej skale nie dało się kopać okopów, więc obrońcy kryli się za murkami z kamieni, a pociski rozbijały je na ostre odłamki, które zwiększały straty po obu stronach. Latem brakowało wody, zimą żołnierze marzli w deszczu i śniegu na odsłoniętym płaskowyżu. Brytyjska historia oficjalna zwraca uwagę, że w bitwach nad Soczą na jednego zabitego przypadało wyjątkowo wielu rannych, zapewne właśnie od odłamków skał.

Jesienią Cadorna zebrał ciężkie działa z twierdz i z marynarki i 18 października rozpoczął trzecią bitwę, tym razem na całym froncie. Według włoskiej historii oficjalnej 338 batalionów z ponad 1300 działami uderzyło na ponad dwukrotnie słabszą 5 Armię. Ofensywa miała też odciążyć Serbię, na którą 6 października uderzyły Austro-Węgry i Niemcy, a wkrótce potem Bułgaria. Do 4 listopada Włosi stracili około 67 tysięcy ludzi i zdobyli tylko pojedyncze odcinki okopów. Już 10 listopada zaczęła się czwarta bitwa, którą Austriacy nazwali „parlamentarną”, bo ich zdaniem Cadorna chciał pokazać sukces przed otwarciem włoskiego parlamentu 1 grudnia. Włosi zdobyli grzbiet pod kościołem w Oslavii i kilka odcinków okopów, a od 18 listopada ich artyleria zaczęła planowo burzyć Gorycję. Do początku grudnia stracili kolejne prawie 49 tysięcy ludzi. Według brytyjskiej historii oficjalnej w ciągu siedmiu miesięcy 1915 roku Włochy straciły na wszystkich frontach około 250 tysięcy ludzi i nie osiągnęły żadnej korzyści taktycznej ani strategicznej. Gorycja, Monte San Michele i Sabotino zostały w rękach Austriaków.

1916: Gorycja i jesienne „pchnięcia”

Piątą bitwę, w marcu 1916 roku, Cadorna rozpoczął na wezwanie Francuzów walczących pod Verdun. Rozproszone natarcia od 11 do 16 marca kosztowały obie strony po około 2 tysiące ludzi i nie przyniosły żadnych zdobyczy. Nie przeszkodziły też Austriakom w przerzuceniu kilku dywizji znad Soczy do Tyrolu, skąd 15 maja Conrad uderzył w ofensywie w Trydencie. Włosi musieli wtedy wysłać znaczną część wojsk w góry i nad Soczą przez kilka miesięcy panował względny spokój.

Gdy ofensywę w Trydencie zatrzymano, a Austro-Węgry musiały odesłać wiele dywizji na wschód przeciw Brusiłowowi, Cadorna potajemnie przerzucił z gór nad dolną Soczę kilkanaście dywizji i setki ciężkich dział. 6 sierpnia rozpoczęła się szósta bitwa, pierwsze wielkie zwycięstwo armii włoskiej. Jeszcze tego dnia Włosi zdobyli górę Sabotino, której Austriacy bronili od początku wojny, i szczyt Monte San Michele. 8 sierpnia obrońcy oddali przedmoście Gorycji, 9 sierpnia do miasta weszły pierwsze oddziały włoskie, a Austriacy opuścili płaskowyż Doberdò, północną część Krasu. Na nowej linii, na wzgórzach na wschód od Gorycji, Włosi utknęli jednak tak samo jak wcześniej, i 17 sierpnia Cadorna wstrzymał natarcie. Front przesunął się o 4–6 kilometrów na odcinku około 24 kilometrów, a obie strony straciły razem ponad 90 tysięcy ludzi. Zwycięstwo wywołało we Włoszech ogromny entuzjazm i wkrótce potem Włochy wypowiedziały wojnę także Niemcom.

Jesienią Cadorna próbował krok po kroku wydrzeć Austriakom resztę Krasu. W siódmej (14–18 września), ósmej (9–12 października) i dziewiątej bitwie (31 października – 4 listopada) jego 3 Armia, przy wsparciu 2 Armii pod Gorycją, uderzała na krótko, po trzy, cztery dni, i przerywała natarcie, gdy straty przestawały odpowiadać zdobyczom. Włoscy historycy nazywają te natarcia „pchnięciami ramieniem” (spallate). Włosi zdobyli San Grado di Merna nad Wipawą, ruiny wsi Nova Vas, a w listopadzie wzgórza Veliki Hribach, Pečinka i niższy szczyt Fajti hrib. Przez dwa dni w listopadzie Boroević nie miał już w odwodzie ani jednego batalionu, ale Austriacy obsadzili nową linię pod Kostanjevicą i znów zatrzymali natarcie. Każda z tych bitew kosztowała obie strony po kilkanaście do kilkudziesięciu tysięcy ludzi. 16 października Boroević pisał do naczelnego dowództwa, że od połowy sierpnia jego armia straciła w bitwach około 100 tysięcy ludzi. Na zimę obie strony zostały na pozycjach, a w górach nad górną Soczą walczyły z mrozem i śniegiem. Austriacy zbudowali na tym froncie ponad 240 kilometrów kolejek linowych, a drogę przez przełęcz Vršič budowali rosyjscy jeńcy, z których kilkudziesięciu zginęło w marcu 1916 roku pod lawiną.

1917: Kuk, Vodice i Bainsizza

Dziesiąta bitwa, od 12 maja do 5 czerwca 1917 roku, była największą z dotychczasowych. Cadorna rzucił do niej około połowy armii i silniejszą niż kiedykolwiek artylerię, a natarcie objęło tym razem także góry na północ od Gorycji. Nowo utworzona armia generała Luigiego Capella zdobyła nad Plavą grzbiet Kuku i Vodice, ale nie wzięła Monte Santo. Na Krasie 3 Armia przerwała 23 maja front pod Jamiano i podeszła pod Hermadę, ostatnią wielką przeszkodę przed Triestem, lecz 4 czerwca kontratak Boroevicia odebrał jej większość zdobyczy. Włosi stracili około 160 tysięcy ludzi, a według Capella i Cadorny w niektórych oddziałach po raz pierwszy pojawiły się oznaki rozprężenia.

Jedenasta bitwa, od 17 sierpnia do 12 września 1917 roku, była największą ofensywą armii włoskiej w całej wojnie. Cadorna zgromadził nad Soczą 51 dywizji, trzy czwarte swojej piechoty, i według austriackiej historii oficjalnej około 5200 dział i moździerzy okopowych. W nocy z 18 na 19 sierpnia 2 Armia Capella przeprawiła się przez Soczę powyżej Plavy i w ciągu kilku dni zdobyła większość płaskowyżu Bainsizza, posuwając się o około 10 kilometrów, a 24 sierpnia weszła na Monte Santo. Boroević wycofał wojska na nową linię i utrzymał Monte San Gabriele, o które walczono do połowy września. Na Krasie 3 Armia znów zatrzymała się pod Hermadą. Był to największy sukces terenowy Włochów nad Soczą, ale nie przełamanie. Wojska na płaskowyżu, bez dróg i wody, z artylerią daleko z tyłu, nie mogły iść dalej, a Cadorna, który w dwóch bitwach 1917 roku stracił około 300 tysięcy ludzi, 21 września zawiadomił sojuszników, że przechodzi do obrony.

Austriacy obronili się, ale ich historia oficjalna nazwała to zwycięstwo pyrrusowym. Dowództwo obawiało się, że dwunastej takiej bitwy front nad Soczą nie wytrzyma. Szef sztabu generał Arthur Arz von Straußenburg postanowił jeszcze przed zimą przejść do kontrofensywy, a 26 sierpnia cesarz Karol I zwrócił się o pomoc do cesarza Wilhelma II. Niemcy wysłali nad Soczę specjalistę od wojny górskiej, generała Konrada Kraffta von Dellmensingena, a po jego rozpoznaniu zgodzili się na wspólne uderzenie spod Tolmina.

Caporetto

24 października 1917 roku nowa niemiecka 14 Armia generała Ottona von Belowa, złożona z dywizji niemieckich i austro-węgierskich, uderzyła nad górną Soczą między Bovcem a Tolminem, w najsłabszym miejscu włoskiej 2 Armii. Po nocnym ostrzale gazowym i krótkiej nawale artyleryjskiej piechota przeszła w deszczu i mgle dnem doliny, a po południu pierwszego dnia była w Kobaridzie, po włosku Caporetto. W ciągu trzech dni załamał się cały włoski front od Alp Karnickich po morze. Cadorna nakazał odwrót najpierw za Tagliamento, a potem za Piawę, ponad sto kilometrów od linii wyjściowej. Za wojskiem uciekały setki tysięcy cywilów z Friuli i Wenecji. 3 Armia księcia Aosty, która przez dwa lata wykrwawiała się na Krasie, wycofała się w porządku, ale 2 Armia przestała istnieć jako siła bojowa. 9 listopada ostatnie włoskie straże tylne przeszły Piawę, a Cadorna przekazał dowództwo generałowi Armandowi Diazowi. Dwunasta bitwa zakończyła walki nad Soczą. Front zatrzymał się na Piawie i w masywie Monte Grappa.

Straty

Dane o stratach są niepełne i często obejmują różne okresy, więc wszystkie sumy są przybliżone. Według zestawień opartych na danych obu stron Włosi stracili w pierwszych jedenastu bitwach około 645 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych, a Austro-Węgry od około 450 do 500 tysięcy, razem około 1,1 miliona ludzi. Najkrwawsze były dwie bitwy 1917 roku, w których Włosi stracili po około 160 tysięcy ludzi, a Austro-Węgry od około 75 do ponad 100 tysięcy. Do tego dochodzą dziesiątki tysięcy chorych, bo w skalistych okopach Krasu i w górach szerzyły się czerwonka, tyfus i odmrożenia. Słoweńskie opracowania szacują, że nad Soczą zginęło ponad 300 tysięcy żołnierzy obu stron.

W dwunastej bitwie Włosi stracili według różnych opracowań od 10 do 13 tysięcy zabitych, około 30 tysięcy rannych i od 265 do blisko 300 tysięcy jeńców, a także ponad 3 tysiące dział, prawie połowę swojej artylerii. Straty państw centralnych szacuje się na około 70 tysięcy ludzi. Razem z Caporetto wszystkie bitwy nad Isonzo kosztowały obie strony około półtora miliona ludzi.

Ciężko ucierpieli też cywile. Gorycja, w której jesienią 1915 roku zostało według Austriaków około 2,5 tysiąca z 30 tysięcy mieszkańców sprzed wojny, została w dużej części zburzona. Według słoweńskich opracowań władze austriackie wysiedliły z okolic Gorycji i z doliny Soczy około 80 tysięcy Słoweńców, a Włosi z zajętych przez siebie terenów od 10 do 12 tysięcy. Wielu uchodźców zmarło w obozach i od chorób.

Znaczenie

Bitwy nad Isonzo były dla Włoch tym, czym dla Francji i Wielkiej Brytanii walki na froncie zachodnim: wojną pozycyjną, w której wielkie ofensywy przynosiły zdobycze mierzone w setkach metrów, a większość z nich kosztowała dziesiątki tysięcy żołnierzy. Przez dwa lata front przesunął się najdalej o kilkanaście kilometrów. Cadorna wierzył, że wojna skończy się wyczerpaniem ludzi i środków, a Austria jest od tego bliżej niż Włochy, i rzeczywiście w 1917 roku armia Boroevicia była bliska kresu sił. Wytrwałość obrońców, wśród których walczyli żołnierze niemal wszystkich narodów monarchii, od Węgrów i Dalmatyńczyków po Bośniaków, Rumunów i Tyrolczyków, przyniosła Boroeviciowi opinię mistrza obrony.

Wyczerpanie Austro-Węgier sprawiło jednak, że do ostatniej bitwy weszli Niemcy, a ich udział zamienił dwuletnie zmagania w klęskę Włochów. Caporetto omal nie wyeliminowało Włoch z wojny i stało się ich narodową traumą, ale armia włoska się nie rozpadła. Rok później, w październiku 1918 roku, ruszyła znad Piawy do ostatniej, zwycięskiej ofensywy, a Triest, do którego Włosi przez dwa lata nie zdołali się przebić nad Soczą, zajęli dopiero w ostatnich dniach wojny. Pamięć o bitwach nad Isonzo przechowują wielkie cmentarze i ossuaria, zwłaszcza włoskie sanktuarium w Redipuglii u stóp Krasu, w którym spoczywa około 100 tysięcy żołnierzy, oraz muzeum pierwszej wojny światowej w Kobaridzie, otwarte w 1990 roku.