Triest w I wojnie światowej

Triest, główny port Austro-Węgier nad Adriatykiem, był najważniejszym celem włoskiej wojny. Włochy przystąpiły do niej w maju 1915 roku w zamian za obietnicę Trydentu i Triestu, a przez ponad dwa lata ich armie nacierały w jego stronę nad Soczą i na płaskowyżu Kras, ale do miasta nie doszły. Wojna odcięła port od morskiego handlu. 3 listopada 1918 roku Włosi zajęli Triest od strony morza, bez jednego wystrzału.

Port wielu narodów

W 1719 roku Triest otrzymał status wolnego miasta i wyrósł na najważniejszy port monarchii habsburskiej, do którego ściągali przybysze z całego wschodniego wybrzeża Adriatyku. Działały tu stocznie: w latach 90. XIX wieku zbudowano w Trieście pancerniki obrony wybrzeża Wien i Budapest. 2 lipca 1914 roku przez ulice miasta przewieziono z portu na dworzec trumny arcyksięcia Franciszka Ferdynanda i jego żony.

Około 1900 roku 77,4 procent ze 160 000 mieszkańców Triestu podawało jako język codzienny włoski, 16,3 procent słoweński, a 5,9 procent niemiecki. Słoweńców przybywało jednak szybko: w 1910 roku Słowianie południowi stanowili 25,9 procent mieszkańców, a w Trieście mieszkało ich więcej niż w Lublanie. Włoskie mieszczaństwo, które rządziło ratuszem, czuło się zagrożone, a coraz więcej Włochów marzyło o przyłączeniu miasta do Królestwa Włoch. W 1882 roku ten ruch, irredentyzm, zyskał w Trieście swojego męczennika, Guglielma Oberdana. Spory narodowe toczyły się nawet o uniwersytet: w 1913 roku po długich dyskusjach zgodzono się na jego założenie, ale przez wybuch wojny nigdy nie powstał.

Cel Włoch

Gdy 3 sierpnia 1914 roku Włochy ogłosiły neutralność, wiele włoskich środowisk domagało się przyłączenia Trydentu i Triestu. W kwietniu 1915 roku Ententa obiecała Włochom w pakcie londyńskim Triest, Gorycję i całą Istrię.

Szef sztabu armii włoskiej, generał Luigi Cadorna, zaplanował główne uderzenie przez Soczę w kierunku Triestu. 9 czerwca 1915 roku Włosi zajęli Monfalcone, oddalone od miasta o niespełna 30 kilometrów wzdłuż wybrzeża.

Podejrzanych o sympatie irredentystyczne Austriacy aresztowali i internowali. 28 grudnia 1914 roku zatrzymano Stanislausa Joyce’a, brata Jamesa, za antyaustriackie wypowiedzi, a obóz w Katzenau, do którego trafił, zapełniali głównie włoskojęzyczni poddani cesarza. Włoska encyklopedia z lat trzydziestych pisała, że w 1915 roku rząd austriacki uważał Triest za ziemię wrogą, i liczyła 1804 ochotników z miasta w armii włoskiej.

Pod ogniem frontu

Front nad Soczą zatrzymał się na krawędzi Krasu, a obrońcy generała Svetozara Boroevicia trzymali się zasady, by nie oddawać ani piędzi ziemi na drodze do Triestu. W styczniu 1917 roku w Rzymie Lloyd George proponował, by sprzymierzeni wsparli wiosenną ofensywę w stronę miasta ciężkimi działami.

W dziesiątej bitwie, w maju 1917 roku, Włosi podeszli pod wzgórze Hermada, ostatnią wielką przeszkodę przed Triestem. Zaniepokojone o miasto austriackie naczelne dowództwo przysłało Boroeviciowi trzy dywizje z frontu rosyjskiego i kontratak odebrał Włochom większość zdobyczy. Po jedenastu bitwach najdalszy postęp włoskiego frontu wynosił 12 kilometrów, jedną trzecią drogi do Triestu.

Port zamarł. Według włoskiej encyklopedii ruch towarów, który tuż przed wojną sięgał 3,1 miliona ton rocznie, w 1916 roku spadł do 16 435 ton. Wody pod miastem były gęsto zaminowane, a w nocy z 9 na 10 grudnia 1917 roku włoskie kutry torpedowe weszły do zatoki pod Muggią i zatopiły pancernik Wien.

Listopad 1918

16 października 1918 roku cesarz Karol I zapowiedział w manifeście, że Triest z okolicą otrzyma odrębny status. Było za późno. 30 października mieszkańcy zrzucili habsburskie orły i zawiesili włoską flagę, a władzę przejął Komitet Ocalenia Publicznego. Namiestnik wyjechał do Grazu, a 31 października komitet poprosił przez radio o pomoc flotę sprzymierzonych w Wenecji. 3 listopada przybił do nabrzeża niszczyciel „Audace”, a generał Carlo Petitti di Roreto objął Triest w posiadanie w imieniu króla. Tego samego dnia Austro-Węgry podpisały rozejm w Villa Giusti.

Tutejsi Słoweńcy liczyli na przyłączenie do Państwa Słoweńców, Chorwatów i Serbów. Po wojnie miasto stało się jednym z ośrodków rodzącego się faszyzmu, a mniejszości niemiecka i słowiańska padały ofiarą przemocy. W lipcu 1920 roku faszyści spalili słoweński dom narodowy. Formalnie Triest przypadł Włochom dopiero na mocy traktatu w Rapallo, zawartego z Królestwem Serbów, Chorwatów i Słoweńców w listopadzie 1920 roku.