Gorycja w I wojnie światowej

Gorycja, miasto nad Soczą w austriackim hrabstwie Gorycji i Gradyski, była od wejścia Włoch do wojny w maju 1915 roku pierwszym celem ich ofensyw nad Isonzo. Przez ponad rok front biegł po wzgórzach tuż na zachód od miasta, a włoska artyleria obróciła je w gruzy. W sierpniu 1916 roku Włosi wkroczyli do Gorycji, ale z gór na wschodzie Austriacy wciąż mieli ją pod ogniem, a w październiku 1917 roku, po Caporetto, odzyskali ją w ciągu jednej nocy. Z wojny miasto wyszło zrujnowane i w 1920 roku przypadło Włochom.

Miasto przy granicy

Od 1866 roku granicę między Królestwem Włoch a austriackim Goryckiem wyznaczała rzeczka Judrio. Przed wojną Gorycja liczyła około 30 tysięcy mieszkańców. Według przedwojennych danych prawie połowa z nich mówiła po włosku lub po friulsku, a ponad jedna trzecia po słoweńsku, i to Słoweńcy przeważali na przedmieściach. Miasto miało łagodny klimat, a włoska encyklopedia z lat trzydziestych nazywała je ulubionym miastem Habsburgów.

W kwietniu 1915 roku Ententa obiecała Włochom w pakcie londyńskim Triest, Gorycję i Gradyskę oraz Istrię. Gdy 24 maja ich wojska przekroczyły granicę, za cel wyznaczono właśnie Gorycję, a dalej Triest i Lublanę.

Przedmoście i ostrzał (1915–1916)

Austriacy wycofali się za Soczę, ale na jej zachodnim brzegu zostawili przedmoście Gorycji: górę Sabotino i wzgórza Oslavia i Podgora. Broniła go 58 Dywizja generała Erwina Zeidlera z 5 Armii generała Svetozara Boroevicia. W czterech bitwach nad Isonzo 1915 roku Włosi szturmowali te wzgórza bez skutku, a przedmoście zamieniło się w jedno z najkrwawszych miejsc frontu.

Mieszkańcy uciekali lub byli wysiedlani. Według Austriaków jesienią 1915 roku zostało w mieście około 2,5 tysiąca z 30 tysięcy mieszkańców sprzed wojny. W czwartej bitwie generał Luigi Cadorna kazał ostrzelać samo miasto. 18 listopada do południa spadło na nie według austriackiej historii oficjalnej około 3 tysięcy pocisków, głównie ciężkich, a ucierpiały także szpitale oznaczone czerwonym krzyżem. Ostrzał powtarzano przez kolejne dni, ale na obronę nie miał wpływu.

Zdobycie (sierpień 1916)

6 sierpnia 1916 roku, w szóstej bitwie nad Isonzo, Włosi zdobyli Sabotino i szczyt Monte San Michele, a 8 sierpnia Zeidler kazał opuścić przedmoście. Tego dnia patrol podporucznika Aurelia Baruzziego przeprawił się przez rzekę i wywiesił włoską flagę na dworcu kolejowym. W nocy z 8 na 9 sierpnia Austriacy cofnęli się na wzgórza na wschód od miasta, a 9 sierpnia do Gorycji weszli Włosi. Było to pierwsze duże miasto Austro-Węgier, które zdobyli. Zostało w nim według włoskich relacji tylko około 3 tysięcy cywilów. 10 sierpnia wjechał do niego uroczyście dowódca 3 Armii, książę Aosty Emanuel Filiberto.

Włochy świętowały pierwsze wielkie zwycięstwo tej wojny, a dla cesarza i austriackiego dowództwa utrata miasta uchodzącego za niezdobyte była ciężkim ciosem. Wojskowo zdobycz okazała się jednak skromna. Gorycja leży w kotlinie, a Austriacy trzymali otaczające ją wzgórza i góry, z których dalej ostrzeliwali miasto. Włosi szturmowali je jesienią 1916 roku, a potem w dziesiątej i jedenastej bitwie w 1917 roku. Zdobyli Monte Santo, ale Monte San Gabriele nad miastem utrzymali obrońcy.

Utrata, powrót i ruiny (1917–1918)

Po przełamaniu pod Caporetto, w dwunastej bitwie, Cadorna nakazał odwrót za Tagliamento. Wieczorem 27 października 1917 roku włoski VIII Korpus zaczął opuszczać Gorycję. Krótko po północy wszedł do niej chorwacki 96 pułk piechoty z dywizji Zeidlera i zatknął cesarską flagę na zrujnowanym zamku. Zdobycz, za którą Włosi zapłacili dziesiątkami tysięcy zabitych i rannych, przepadła w ciągu jednej nocy.

Na początku listopada 1918 roku wojska włoskie wróciły do miasta, a rozejm w Villa Giusti zostawił Gorycję po stronie włoskiej. Zastały miasto, którego prawie nie było. Według miejskiego przewodnika po śladach wojny po 28 miesiącach walk 680 domów było zrównanych z ziemią, 824 częściowo zburzonych, a 1279 uszkodzonych. Prawie całkowicie zniszczona była katedra. Według słoweńskich opracowań z okolic Gorycji i z doliny Soczy władze austriackie wysiedliły około 80 tysięcy Słoweńców.

W 1920 roku Gorycja została oficjalnie przyłączona do Włoch. W latach dwudziestych odbudowano ją według planów miejscowego architekta Maksa Fabianiego, a jej granice rozszerzono o okoliczne przedmieścia, w tym Podgorę i Solkan, o które toczyły się walki.