Włochy w I wojnie światowej

Włochy, od 1882 roku związane z Niemcami i Austro-Węgrami w trójprzymierzu, w 1914 roku ogłosiły neutralność, a w maju 1915 roku przystąpiły do wojny po stronie Ententy w zamian za obietnicę Trydentu, Triestu i wybrzeży Adriatyku. Przez dwa i pół roku nacierały nad Isonzo i w Alpach, w 1917 roku poniosły klęskę pod Caporetto, ale utrzymały front nad Piawą, a jesienią 1918 roku rozbiły armię austro-węgierską pod Vittorio Veneto. Wojna kosztowała je, zależnie od sposobu liczenia, od 460 do 651 tysięcy poległych i zmarłych żołnierzy.

Droga do wojny

20 maja 1882 roku Włochy przystąpiły do sojuszu z Niemcami i Austro-Węgrami, który obiecywał im pomoc, gdyby zaatakowała je Francja. Z Austrią Włochy od dawna jednak rywalizowały, a wiele włoskich środowisk domagało się przyłączenia Trydentu i Triestu, zamieszkanych w dużej części przez Włochów, lecz należących do monarchii habsburskiej. 29 września 1911 roku Włochy wypowiedziały wojnę Imperium Osmańskiemu, by zdobyć Trypolitanię i Cyrenajkę. Wojna dała im Libię i Dodekanez, ale braków w uzbrojeniu i amunicji, które ujawniła, armia nie zdążyła uzupełnić przed wielką wojną.

Neutralność i przystąpienie do wojny

3 sierpnia 1914 roku rząd Antonia Salandry ogłosił neutralność. Tłumaczył, że trójprzymierze było sojuszem obronnym, a wojnę zaczęły Austro-Węgry, które w dodatku nie uprzedziły Rzymu o ultimatum wobec Serbii. Salandra zapowiedział jesienią, że Włochy będą się kierować „świętym egoizmem”, a minister spraw zagranicznych Sidney Sonnino targował się z obiema stronami. Wiedeń zgadzał się na niewielkie ustępstwa i to dopiero po wojnie. Ententa mogła zaoferować więcej, bo obiecywała cudze ziemie.

26 kwietnia 1915 roku Włochy podpisały w Londynie tajny układ. Za przystąpienie do wojny w ciągu miesiąca miały otrzymać Trydent i południowy Tyrol po przełęcz Brenner, Triest, Gorycję, całą Istrię i północną Dalmację. Obietnice znacznie wykraczały poza ziemie zamieszkane przez Włochów: według obliczeń historyków na obszarach, których domagał się Rzym, żyło około 650 tysięcy Włochów, ale też ponad 700 tysięcy Słoweńców i Chorwatów oraz około 230 tysięcy Niemców z Tyrolu.

Większość posłów, skupiona wokół byłego premiera Giovanniego Giolittiego, chciała jednak neutralności. 4 maja Rzym uznał sojusz z Austro-Węgrami za nieważny, a 13 maja Salandra podał się do dymisji. Król Wiktor Emanuel III jej nie przyjął, ulice wielkich miast opanowały manifestacje zwolenników wojny, a parlament przyznał rządowi pełnomocnictwa.

23 maja 1915 roku ambasador w Wiedniu przekazał wypowiedzenie wojny: od następnego dnia Włochy uważały się za będące w stanie wojny z Austro-Węgrami. Pozostałym państwom centralnym Włochy wypowiadały wojnę stopniowo: Turcji w sierpniu 1915 roku, Bułgarii 19 października, a Niemcom dopiero 28 sierpnia 1916 roku.

Nad Isonzo i w Alpach

Front włoski ciągnął się przez Alpy od przełęczy Stelvio po wybrzeże Adriatyku. Naczelny wódz, generał Luigi Cadorna, skierował główny wysiłek nad Soczę, czyli Isonzo, w stronę Triestu i Lublany. Od czerwca 1915 do września 1917 roku Włosi jedenaście razy uderzali nad tą rzeką i na skalistym płaskowyżu Krasu. 9 sierpnia 1916 roku wkroczyli do Gorycji, pierwszego dużego miasta Austro-Węgier zdobytego przez Włochów, ale Triestu nie zdobyli. W pierwszych jedenastu bitwach stracili około 645 tysięcy zabitych, rannych i zaginionych.

W Alpach okopy kopano w skałach i lodowcach, nawet na wysokości 3000 metrów, a o pojedyncze szczyty walczono miesiącami: Col di Lana w Dolomitach Włosi zdobyli dopiero w kwietniu 1916 roku, wysadzając go miną. Wiosną 1916 roku Conrad uderzył z Tyrolu, by zejść na równinę Wenecji i odciąć armię nad Soczą. Zajął Asiago i Arsiero, ale utknął na ostatnich grzbietach. Włosi walczyli też poza własnym frontem: od grudnia 1914 roku trzymali albańską Wlorę, a w sierpniu 1916 roku ich 35 Dywizja wylądowała w Salonikach.

Od Caporetto do Vittorio Veneto

24 października 1917 roku Niemcy i Austriacy przełamali front pod Caporetto. W dwunastej bitwie nad Isonzo Włosi stracili od 265 do blisko 300 tysięcy jeńców i ponad 3 tysiące dział, prawie połowę swojej artylerii. Do 9 listopada armia cofnęła się za Piawę. Na konferencji w Rapallo sojusznicy obiecali pomoc, a do Włoch przyjechało sześć dywizji francuskich i pięć brytyjskich. 8 listopada król odwołał Cadornę, a szefem sztabu został generał Armando Diaz. Do wojska powołano rocznik 1899, a nowa linia nad Piawą, na Monte Grappa i na płaskowyżu Asiago wytrzymała.

W czerwcu 1918 roku Austro-Węgry uderzyły po raz ostatni. W drugiej bitwie nad Piawą ich dywizje przeszły rzekę, ale wezbrana Piawa i kontrataki zmusiły je do odwrotu. 10 czerwca kuter torpedowy Luigiego Rizza zatopił drednot Szent István. 24 października Włosi i ich sojusznicy ruszyli do ofensywy, która przeszła do historii jako bitwa pod Vittorio Veneto. Armia austro-węgierska rozpadła się wraz z monarchią, a do niewoli trafiło od około 400 do 480 tysięcy jej żołnierzy. 3 listopada generał Pietro Badoglio podpisał w Villa Giusti pod Padwą rozejm. Zanim 4 listopada o 15.00 ustały walki, Włosi weszli do Trydentu i Triestu.

Poza własnym frontem Włosi walczyli też we Francji. Od kwietnia 1918 roku był tam włoski II Korpus generała Albricciego, który w lipcu bronił doliny rzeki Ardre pod Bligny, a jesienią w ofensywie stu dni ścigał Niemców aż pod Mozę. Dla niego wojna skończyła się dopiero z rozejmem z Niemcami 11 listopada. Włosi stracili we Francji 4375 zabitych i 6359 rannych.

Front wewnętrzny

Włochy weszły do wojny podzielone. Partia Socjalistyczna jako jedyna w Europie Zachodniej nie poparła wojny, a protesty przeciw niej trwały przez cały okres 1915–1918. Kraj zależał od importu: nawet 90 procent węgla sprowadzał z Wielkiej Brytanii, a pomoc gospodarcza sojuszników, którzy dostarczali stal, węgiel i zboże, była dla wysiłku wojennego ważniejsza niż ich dywizje. Strajki i starcia nasiliły się wiosną i latem 1917 roku, a ich szczytem były sierpniowe zamieszki w Turynie, które wybuchły, podobnie jak rewolucja lutowa w Rosji, od protestu przeciw brakom żywności.

Rząd jedności narodowej Paola Boselliego, utworzony w czerwcu 1916 roku, upadł 25 października 1917 roku, w chwili przełamania frontu pod Caporetto. Nowy premier Vittorio Emanuele Orlando objął władzę, gdy Niemcy zajmowali już Udine. Klęska zmieniła wojnę w obronę własnej ziemi i zmusiła państwo do pełniejszej mobilizacji, między innymi do surowszej reglamentacji żywności. 22 grudnia Orlando wezwał w parlamencie do oporu słowami „Resistere! resistere! resistere!”, które stały się hasłem tej zimy.

Włochy i sprawa polska

30 października 1917 roku, w czasie klęski pod Caporetto, Włochy uznały paryski Komitet Narodowy Polski, a jego przedstawicielem w Rzymie został Konstanty Skirmunt. W obozach jenieckich na Półwyspie Apenińskim przebywały tysiące Polaków wziętych do niewoli w mundurach armii austro-węgierskiej. Sonnino zgodził się na formowanie z nich polskich oddziałów dopiero we wrześniu 1918 roku. Z obozów we Włoszech wyszło potem ponad 30 tysięcy żołnierzy Armii Polskiej, w większości wysłanych do Francji, do armii generała Józefa Hallera.

Koniec wojny i bilans

Włochy zmobilizowały 5 615 000 żołnierzy. Brytyjski War Office liczył 460 tysięcy poległych i zmarłych, a dane rządu włoskiego, z inwalidami zmarłymi do kwietnia 1920 roku, 651 tysięcy. Do niewoli trafiło prawie sześćset tysięcy Włochów, z których od dziewięćdziesięciu do stu tysięcy zmarło. Według zestawień demograficznych wojenna nędza i epidemia grypy zabiły od około sześciuset tysięcy do ponad miliona cywilów.

Na konferencji pokojowej Orlando zasiadał w „wielkiej czwórce”. Włochy otrzymały Trydent, południowy Tyrol, Triest i Istrię, ale z Dalmacji tylko Zadar i kilka wysp, bo obietnicom z Londynu sprzeciwiali się prezydent Woodrow Wilson i nowe państwo Serbów, Chorwatów i Słoweńców. Spór o Fiume, którego w Londynie Włochom wcale nie obiecano, i niespełnione nadzieje zrodziły mit „okaleczonego zwycięstwa”, na którym wyrósł włoski faszyzm.