Front salonicki powstał z wyprawy, która miała uratować Serbię, a przyszła za późno. W październiku 1915 roku wojska Francji i Wielkiej Brytanii wylądowały w greckim porcie Saloniki i ruszyły doliną Wardaru na północ, ale nie zdołały połączyć się z Serbami i w grudniu wróciły do Grecji. Zamiast odpłynąć, okopały się wokół miasta, a z obozu warownego wyrósł front ciągnący się przez całą Macedonię, od albańskiego pogranicza po dolinę Strumy. Przez prawie trzy lata stały tu naprzeciw siebie armie sprzymierzonych, z odtworzoną armią serbską, Włochami, Rosjanami, a od 1917 roku także Grekami, oraz wojska Bułgarii, wsparte przez Niemców. Front przesuwał się niewiele, a znacznie więcej żołnierzy niż kule wyłączały z walki choroby, przede wszystkim malaria. We wrześniu 1918 roku sprzymierzeni przełamali go jednak w wysokich górach pod Dobrym Polem i w dwa tygodnie zmusili Bułgarię do rozejmu.

Nazwa i daty

W polskiej literaturze działania w Macedonii nazywa się frontem salonickim albo macedońskim. Brytyjczycy mówią o kampanii macedońskiej lub salonickiej, a ich historia oficjalna, dwutomowe dzieło Cyrila Fallsa, nosi tytuł „Military Operations Macedonia”. Francuzi piszą o froncie wschodnim (front d’Orient) i o swojej Armii Wschodu. Sprzymierzone wojska w Macedonii nazywano od 1916 roku armiami sprzymierzonymi na Wschodzie. Niemcy przez trzy lata drwili z nich, nazywając obóz wokół Salonik „alianckim obozem internowania”.

Na tej stronie przyjmujemy daty 5 października 1915 – 30 września 1918 roku. 5 października pierwsi Francuzi i Brytyjczycy zeszli na ląd w Salonikach, a 30 września 1918 roku w południe wszedł w życie rozejm z Bułgarią, podpisany poprzedniego wieczoru. Na tym froncie walki ustały, choć armie sprzymierzone szły dalej: Serbowie do Belgradu, inni ku Dunajowi i Konstantynopolowi. Serbia i Grecja posługiwały się w czasie wojny kalendarzem juliańskim, więc ich daty są o 13 dni wcześniejsze. Bułgaria przeszła na kalendarz gregoriański w 1916 roku. Wszystkie daty podajemy według kalendarza gregoriańskiego.

Tło

Saloniki należały do Grecji dopiero od wojen bałkańskich. Z tego portu biegła doliną Wardaru jedyna linia kolejowa do Serbii i dalej do Niszu. Tędy szło zaopatrzenie dla Serbów, którzy w 1914 roku trzy razy odparli Austriaków, ostatni raz nad Kolubarą. Grecja była związana z Serbią sojuszem z 1913 roku, ale król Konstantyn I chciał trwać w neutralności, a premier Elefterios Wenizelos dążył do wojny po stronie Ententy.

We wrześniu 1915 roku Bułgaria ogłosiła mobilizację i stało się jasne, że wkrótce uderzy na Serbię razem z Niemcami i Austro-Węgrami. Wenizelos zażądał od Ententy 150 tysięcy żołnierzy, którzy zastąpiliby armię serbską na granicy bułgarskiej, a Londyn i Paryż obiecały je. Tylu ludzi nie było jednak skąd wziąć, więc pierwsze oddziały zabrano spod Dardaneli, gdzie toczyła się bitwa o Gallipoli: francuską dywizję generała Maurice’a Bailloud, wkrótce przemianowaną na 156 Dywizję, i brytyjską 10 Dywizję (irlandzką) generała Bryana Mahona. Po dyplomatycznych zwrotach 2 października Wenizelos poprosił o wylądowanie wojsk, choć jego rząd złożył formalny protest.

Wyprawa na pomoc Serbii (1915)

Lądowanie zaczęło się 5 października, a jeszcze tego samego dnia Wenizelos podał się do dymisji, bo król odmówił poparcia jego polityki. Nowy rząd nie zażądał odpłynięcia wojsk, ale trwał w neutralności i nie zamierzał pomagać Serbii. 6 października armie feldmarszałka Augusta von Mackensena uderzyły na Serbię od północy, a tydzień później od wschodu zaatakowali Bułgarzy. 12 października do Salonik przybył generał Maurice Sarrail, dowódca francuskiej Armii Wschodu.

Francuzi ruszyli koleją w górę Wardaru. 21 października stoczyli pierwszą walkę z Bułgarami koło stacji Strumica, a od 24 października bronili się nad Wardarem i Crną Reką pod Krivolakiem. Bułgarska 2 Armia generała Georgiego Todorowa była jednak szybsza: zajęła Wełes i Skopje i odcięła główne siły serbskie od Francuzów. Brytyjczycy długo nie mieli prawa przekroczyć serbskiej granicy, a gdy w listopadzie przejęli odcinek od Francuzów, stanęli na nagich grzbietach koło Kosturino, bez zimowego ekwipunku. Gdy pod koniec listopada armia serbska, otoczona z trzech stron, zaczęła się wycofywać przez góry Czarnogóry i Albanii, Sarrail nakazał odwrót. 3 grudnia Francuzi opuścili pętlę Wardaru i Crnej Reki. 7 i 8 grudnia Bułgarzy przełamali w mgle front brytyjskiej 10 Dywizji pod Kosturino, a 12 grudnia ostatnie wojska Ententy przekroczyły grecką granicę.

Bułgarzy zatrzymali się na granicy. Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn nie chciał pchnąć Grecji w ramiona Ententy i zakazał wkraczania na jej terytorium. Brytyjczycy chcieli wtedy ewakuować Saloniki, ale Francuzi, Rosjanie, Włosi i Serbowie się sprzeciwili, a 9 grudnia rząd brytyjski ustąpił. 14 grudnia Sarrail i Mahon uzgodnili linię obrony na wzgórzach kilkanaście kilometrów na północ od miasta, od jeziora Langadas do Wardaru.

Obóz warowny i powrót Serbów (1916)

Zimą i wiosną 1916 roku żołnierze i miejscowi robotnicy kopali okopy i stawiali zasieki tak gęste, że obóz nazwano „klatką na ptaki”. Wojska, które miały ratować Serbię, siedziały teraz w umocnionym przyczółku na greckiej ziemi, a w Paryżu i Londynie wielu uważało całą wyprawę za kosztowną pomyłkę. Żołnierze zajęci głównie kopaniem dorobili się wtedy przezwiska „ogrodników z Salonik”, przypisywanego Georges’owi Clemenceau. 16 stycznia Sarrail objął dowództwo wszystkich wojsk sprzymierzonych w Salonikach. Brytyjczycy mieli tam wtedy pięć dywizji, Francuzi trzy, wkrótce cztery.

Tymczasem ratowano armię serbską. Jej resztki, które po tragicznym odwrocie przez zaśnieżone góry doszły do albańskiego wybrzeża, alianckie statki przewiozły na Korfu. Tam Serbowie odpoczęli, dostali francuską broń i brytyjskie mundury i zostali zorganizowani w trzy armie. Od kwietnia przewożono ich do Salonik, a latem w Macedonii stanęło około 120 tysięcy serbskich żołnierzy. Formalnym naczelnym wodzem był regent Aleksander, a szefem sztabu generał Petar Bojović. Pod koniec lipca przybyli pierwsi Rosjanie, a w sierpniu włoska 35 Dywizja.

Grecja traciła tymczasem resztki niezależności. W maju Bułgarzy i Niemcy zajęli bez walki Fort Rupel nad Strumą, a w czerwcu Ententa wymusiła na Atenach demobilizację armii i ogłosiła w Salonikach stan oblężenia.

Florina, zakole Crnej Reki i Bitola (1916)

Sarrail przygotowywał ofensywę, która miała związać Bułgarów, gdy do wojny przystąpi Rumunia. Bułgarzy go uprzedzili. 17 sierpnia ich 1 Armia uderzyła na zachodnim skrzydle, zajęła Florinę i zepchnęła Serbów nad jezioro Ostrowo, gdzie jednak utknęła. Na wschodzie 2 Armia, nie napotykając oporu Greków, doszła do Strumy i zajęła Kawalę, gdzie w połowie września grecki IV Korpus oddał się w ręce Niemców. Oburzenie na bezczynność króla wywołało 30 sierpnia przewrót zwolenników Wenizelosa w Salonikach. W październiku sam Wenizelos stanął tam na czele rządu Obrony Narodowej, który 23 listopada wypowiedział wojnę Niemcom i Bułgarii. Tak zaczęła się schizma narodowa, rozłam Grecji na dwa państwa.

12 września sprzymierzeni przeszli do kontrofensywy. Serbowie zdobyli Gorniczewo, 17 września Francuzi i Rosjanie weszli do Floriny, a 30 września serbska Dywizja Drińska opanowała szczyt Kajmakczałan, ponad 2500 metrów nad poziomem morza. Od początku października Serbowie przebijali się przez górzyste zakole Crnej Reki, a Francuzi i Rosjanie szturmowali bułgarskie okopy na równinie na południe od Bitoli. Niemcy ściągali na ratunek sojusznikowi bataliony z innych frontów, a dowództwo nad odcinkiem przejęła 11 Armia. W połowie listopada obrona w zakolu pękła, a 19 listopada sprzymierzeni weszli do opuszczonej Bitoli, pierwszego większego serbskiego miasta odzyskanego od 1915 roku. Na wzgórzach tuż za miastem front jednak stanął, a 11 grudnia ofensywę przerwano. Rumunia była już wtedy pokonana.

Za plecami Sarraila trwała walka z królem. 1 grudnia greckie wojsko otworzyło w Atenach ogień do desantu Ententy, który miał wymusić wydanie broni, a w odpowiedzi sprzymierzeni ogłosili blokadę królewskiej Grecji.

Rok w okopach (1917)

W 1917 roku Sarrail próbował jeszcze raz. W marcu Francuzi bezskutecznie atakowali na zachód i północ od Bitoli, by odsunąć nieprzyjacielską artylerię od miasta, które pozostało pod ostrzałem aż do września 1918 roku. Wiosną ruszyła ofensywa na całym froncie. W nocy z 24 na 25 kwietnia i z 8 na 9 maja Brytyjczycy generała George’a Milne’a szturmowali wzgórza na zachód od jeziora Dojran i stracili około 5 tysięcy ludzi. Od 5 maja Francuzi, Serbowie, Włosi i Rosjanie atakowali w zakolu Crnej Reki i w górach nad kotliną Meglena, także bez powodzenia. Serbowie po raz pierwszy w tej wojnie odmówili dalszych ataków i 21 maja Sarrail przerwał ofensywę. Cała kosztowała sprzymierzonych około 14 tysięcy ludzi.

Najgroźniejszym przeciwnikiem była jednak malaria. Falls uważał południową Macedonię za prawdopodobnie najbardziej malaryczny kraj Europy. Komary z bagien nad Wardarem, Strumą i jeziorami zarażały całe dywizje, a walka z nimi była niemal bezowocna, bo przylatywały nawet zza linii nieprzyjaciela. W lecie 1916 roku jedna brytyjska dywizja, prawdopodobnie 10, miała od czerwca do października kilka tysięcy przyjęć do szpitali z powodu malarii. Bułgarzy, jak zauważał Falls, chorowali na malarię bardzo rzadko. We wrześniu 1917 roku armia serbska miała według Fallsa 129 tysięcy ludzi na stanie wyżywienia, ale tylko 34 tysiące żołnierzy w linii i niespełna 20 tysięcy zdolnych do walki. Francuzi i Brytyjczycy dźwigali tysiące chorych na przewlekłą malarię, którzy na przemian trafiali do szpitali i z nich wracali.

W czerwcu Ententa rozstrzygnęła sprawę Grecji. 11 czerwca wysoki komisarz Charles Jonnart zażądał abdykacji króla. Następnego dnia Konstantyn opuścił Ateny, zostawiając tron synowi Aleksandrowi, a 27 czerwca Wenizelos objął władzę w stolicy i cała Grecja przystąpiła do wojny. Jej armię trzeba było jednak dopiero odbudować. Latem Brytyjczycy, rozczarowani wiosenną klęską, odesłali do Egiptu i Palestyny dwie dywizje, 60 i 10, dwie brygady kawalerii i dużą część ciężkiej artylerii. Rosyjska brygada, rozkładana przez rewolucję, przestała się liczyć. 18 sierpnia wielki pożar strawił od jednej trzeciej do połowy Salonik, ponad 9 tysięcy budynków. Jesienią Sarrail zraził do siebie niemal wszystkich sojuszników, a 10 grudnia nowy premier Francji, Clemenceau, go odwołał. Następcą został generał Adolphe Guillaumat.

Skra, Dobro Pole i rozejm (1918)

Guillaumat uporządkował dowództwo, poprawił stosunki między kontyngentami i zaczął przygotowywać ofensywę. 30 maja 1918 roku greckie dywizje, wsparte przez francuską artylerię, w kilka godzin zdobyły bułgarski występ Skra di Legen. Było to pierwsze duże natarcie armii greckiej, które dowiodło, że podzielone przez schizmę wojsko potrafi walczyć. Na początku czerwca Guillaumat wyjechał do Paryża, zagrożonego niemiecką ofensywą, a 18 czerwca dowództwo objął generał Louis Franchet d’Espérey. W lipcu Włosi i Francuzi przeprowadzili udaną, choć nietrwałą ofensywę w Albanii.

Na początku września Franchet d’Espérey miał 28 dywizji: osiem francuskich, sześć serbskich, cztery brytyjskie, jedną włoską i dziewięć greckich, a dziesiąta grecka była w drodze. Armię serbską zasilili ochotnicy jugosłowiańscy, w większości dawni żołnierze austro-węgierscy, którzy trafili do rosyjskiej niewoli. Z częścią z nich utworzono Dywizję Jugosłowiańską. Bułgarzy mieli równie wiele batalionów, ale ich wojsko było zmęczone wojną, źle zaopatrzone i coraz mniej ufało niemieckim sojusznikom, którzy wycofali z Macedonii znaczną część własnych oddziałów. Za radą wojewody Živojina Mišicia Franchet d’Espérey postanowił uderzyć tam, gdzie nikt się nie spodziewał: na najwyższe góry na całym froncie, nad kotliną Meglena.

15 września o świcie Serbowie i Francuzi ruszyli do szturmu na grzbiet Dobro Pole–Sokol–Vetrenik i do wieczora zdobyli jego szczyty. Do 17 września padły trzy kolejne pozycje bułgarskie, a przez wyłom poszły dywizje serbskie, które wchodziły już na własną ziemię. 18 i 19 września Brytyjczycy i Grecy szturmowali pozycje pod Dojranem. Stracili ponad 7 tysięcy ludzi i nie przełamali obrony, ale związali bułgarską 1 Armię, która 21 września sama opuściła swoje okopy. Bułgarskie pułki zaczęły się buntować. 23 września francuska kawaleria zajęła Prilep, 26 września Serbowie Wełes, a 29 września francuscy kawalerzyści po marszu przez bezdroża wjechali do Skopje i odcięli drogę odwrotu niemieckiej 11 Armii.

Rząd bułgarski poprosił o zawieszenie broni już 25 września. Franchet d’Espérey odmówił wstrzymania operacji, ale przyjął pełnomocników. Późnym wieczorem 29 września w jego kwaterze w Salonikach podpisano konwencję o rozejmie, który wszedł w życie 30 września w południe. Bułgaria zobowiązała się zdemobilizować wojsko, opuścić okupowane ziemie greckie i serbskie i udostępnić sprzymierzonym swoje drogi i koleje. Żołnierze 11 Armii stojący na zachód od południka Skopje mieli złożyć broń i pójść do niewoli.

Straty

Pełnego bilansu strat frontu salonickiego nie ma, a liczby z różnych źródeł obejmują różne okresy i kategorie. Według brytyjskiej statystyki medycznej, którą przytacza Falls, Brytyjczycy stracili w Macedonii 2797 zabitych, 1299 zmarłych z ran, 16 888 rannych i 2778 zaginionych i wziętych do niewoli. Z powodu chorób zmarło 3744 ludzi, a do szpitali przyjęto z powodu chorób ponad 480 tysięcy razy, przy średnim stanie armii sięgającym w 1917 roku ponad 200 tysięcy ludzi. Na samą malarię przypadło ponad 162 tysiące przyjęć do szpitali i 787 zgonów, a w latach 1917–1918 odesłano z tego powodu do kraju prawie 35 tysięcy żołnierzy.

Francuzi stracili według Maxa Schiavona na froncie wschodnim, bez Dardaneli, około 6700 zabitych, 15 600 zaginionych i 16 200 rannych, nie licząc zmarłych z chorób. Wielu z nich spoczywa na cmentarzu wojskowym Zeitenlik w Salonikach. Włosi stracili w Macedonii 8324 ludzi, a w Albanii 2214. Straty serbskie na tym froncie szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy ludzi, a greckie w całej wojnie, według amerykańskich zestawień z 1924 roku, na około 27 tysięcy, w tym około 5 tysięcy zabitych i zmarłych. Bułgaria straciła w całej wojnie według tych samych zestawień prawie 267 tysięcy ludzi, w tym 87,5 tysiąca zabitych i zmarłych, z czego ogromna większość przypadła na front macedoński. Strat niemieckich, austro-węgierskich i osmańskich na tym froncie nie znamy.

Znaczenie

Przez trzy lata front salonicki uchodził dla wielu polityków w Londynie i Paryżu za teatr bezużyteczny. Państwa centralne podbiły Serbię i Czarnogórę mimo obecności sprzymierzonych, a Rumunię mimo ofensywy pod Bitolą. Setki tysięcy żołnierzy, wożonych przez morze pełne okrętów podwodnych, stały w miejscu i chorowały, a Brytyjczycy kilka razy chcieli się wycofać. Wojska w Macedonii wiązały jednak prawie całą armię bułgarską i część niemieckiej, a Saloniki dały Serbom miejsce, w którym ich armia mogła się odrodzić. Obecność Ententy przesądziła też o losie Grecji: z przewrotu w Salonikach wyrósł rząd Wenizelosa, który w 1917 roku wprowadził cały kraj do wojny.

We wrześniu 1918 roku front, z którego kpiono, przyniósł pierwszy wyłom w bloku państw centralnych. Bułgaria jako pierwsza złożyła broń, Imperium Osmańskie zostało odcięte od Niemiec, a Austro-Węgry odsłonięte od południa. Wiadomość o bułgarskiej prośbie o rozejm przyczyniła się do decyzji niemieckiego naczelnego dowództwa, by i Niemcy szukały zawieszenia broni. 3 października car Ferdynand I abdykował. Armia serbska, która trzy lata wcześniej uchodziła przez góry Albanii, 1 listopada weszła do Belgradu. Mimo to, jak z goryczą pisał Falls, zwycięzcy z Macedonii nie doczekali się sławy: wielkie wydarzenia na froncie zachodnim przesłoniły ich kampanię zarówno w czasie wojny, jak i po niej.

Front salonicki