Kawala w I wojnie światowej

Kawala, port nad Morzem Egejskim we wschodniej Macedonii, żyła z handlu tytoniem i była jedną z najbardziej spornych zdobyczy Grecji z wojen bałkańskich. W czasie wojny stała się stawką w grze o Bułgarię: w 1915 roku Ententa proponowała oddać ją Bułgarom, jeśli przystąpią do wojny po jej stronie. We wrześniu 1916 roku Bułgarzy zajęli ją bez walki, gdy grecki korpus zamknięty w mieście oddał się Niemcom. Okupacja trwała do jesieni 1918 roku, a ludność wschodniej Macedonii przeżyła w tym czasie głód i wywózki.

Port, o który spierano się od 1912 roku

W pierwszej wojnie bałkańskiej Kawalę zajęła armia bułgarska, a w drugiej, w 1913 roku, odebrała ją grecka flota. Przy rokowaniach w Bukareszcie najdłużej spierano się właśnie o nią. Bułgaria chciała mieć dobry port na Morzu Egejskim, ale pokój bukareszteński przyznał Kawalę Grecji, a Bułgarii zostało dalej na wschód tylko Dedeagacz, który według brytyjskiej historii oficjalnej był otwartą redą.

Wojna dała Bułgarom nową szansę. W styczniu 1915 roku Elefterios Wenizelos, rozważając brytyjską ofertę, był gotów oddać im Kawalę za ich przystąpienie do wojny po stronie Ententy. Król Konstantyn I nie chciał o tym słyszeć. 3 sierpnia brytyjski poseł w Sofii formalnie zaproponował Kawalę Bułgarom, a posłowie Ententy zapowiedzieli „nacisk” na Grecję, która właśnie znów miała Wenizelosa za premiera. Bułgaria wybrała jednak Niemcy. W traktacie sojuszniczym w Sofii zastrzegła, że gdyby Grecja stanęła po stronie Ententy, może jej odebrać ziemie zdobyte w drugiej wojnie bałkańskiej, z Kawalą.

Kapitulacja (1916)

Wiosną 1916 roku Bułgarzy i Niemcy zajęli Fort Rupel nad Strumą. Sprzymierzeni bali się, że Kawala będzie następna, i od czerwca nie wpuszczali do niej statków, by żywność nie trafiła w ręce Bułgarów. W drugiej połowie sierpnia Bułgarzy weszli do wschodniej Macedonii, a rząd w Atenach zakazał wojsku stawiania oporu. 24 sierpnia dowódca greckiego korpusu oddał im północne forty nad miastem, wcześniej usuwając zamki z dział.

W Kawali zostały oddziały greckiego IV Korpusu. 10 września niemiecki oficer zażądał poddania miasta i wojsk w ciągu 24 godzin. W nocy wybuchła panika. Około 2000 żołnierzy z dziesięcioma bateriami zdołało się zaokrętować, a reszta, około 8000 ludzi, 11 września oddała się w ręce Niemców, by nie trafić do bułgarskiej niewoli. Wywieziono ich do Görlitz na Śląsku. 12 września Bułgarzy weszli do Kawali, a kilka dni później sprzymierzeni ogłosili blokadę całego wybrzeża od Strumy po Mestę.

Dla Grecji był to wstrząs. Prasa Ententy oskarżała króla o zdradę, a Wenizelos, którego utrata Kawali przekonała do zerwania z Atenami, stanął w Salonikach na czele rządu Obrony Narodowej. Wydarzenia w Kawali stały się jednym z najbardziej tragicznych rozdziałów schizmy narodowej, rozłamu, który podzielił Grecję na dwa obozy.

Okupacja i powrót (1916–1918)

Bułgarzy, którzy uważali te ziemie za swoje, rządzili w Kawali dwa lata. Po wojnie, na prośbę rządu greckiego, międzysojusznicza komisja zbadała na miejscu wsie wokół Seres, Dramy i Kawali, a jej raport przedstawiono konferencji pokojowej w maju 1919 roku. Grecka historyczka Areti Tunda-Fergadi przytacza za Jeorjosem Wentirisem wyliczenia dla całej wschodniej Macedonii: 30 000 zmarłych, 42 000 ludzi wywiezionych przez Bułgarów siłą i 12 000, którzy sami wyjechali do Bułgarii, by nie umrzeć z głodu. Kolejne 12 000 zmarło w Bułgarii z głodu i niedostatku.

Okupację zakończyła ofensywa nad Wardarem. Rozejm podpisany w Salonikach 29 września 1918 roku nakazywał Bułgarom natychmiast opuścić zajęte ziemie greckie, nie wywożąc z nich bydła, zboża ani żywności, i zwrócić Grecji sprzęt IV Korpusu. Pod koniec października grecki I Korpus stał już między Kawalą a Dramą, a brytyjskie tabory szły przez miasto na wschód, ku Dedeagaczowi.