Bitwa pod Floriną

Bitwa pod Floriną była pierwszym wielkim starciem odtworzonej armii serbskiej z Bułgarami, dziesięć miesięcy po klęsce jesienią 1915 roku. W połowie sierpnia 1916 roku generał Maurice Sarrail, naczelny dowódca wojsk sprzymierzonych w Salonikach, kończył przygotowania do ofensywy, która miała związać Bułgarów, gdy do wojny przystąpi Rumunia. Bułgarzy go uprzedzili. W nocy z 16 na 17 sierpnia ich 1 Armia ruszyła na zachodnim skrzydle frontu, jeszcze tego samego dnia zajęła grecką Florinę, a w następnych dniach zepchnęła słabe oddziały serbskie aż nad jezioro Ostrowo. Tam jednak, na umocnionej linii wzgórz, Serbowie się zatrzymali. Bułgarskie ataki trwały jeszcze ponad tydzień, ale nie przyniosły przełomu, a 27 sierpnia sztab bułgarski je wstrzymał.

Nazwa i daty

Bułgarzy nazywają to starcie operacją lerińską (od Lerin, bułgarskiej nazwy Floriny) albo czegańską, od wsi Czegan na zachód od jeziora Ostrowo, która była jednym z jej celów. W bułgarskich opracowaniach trwa ona od 17 do 27 sierpnia 1916 roku, a angielska Wikipedia podaje daty 17–28 sierpnia. Serbowie opisują te walki jako obronę nad jeziorem Ostrowo, która poprzedziła ich wrześniowe zwycięstwo pod Gorniczewem.

Na tej stronie przyjmujemy nazwę i daty z brytyjskiej chronologii wojny, która za niemiecką listą bitew notuje „bitwę pod Floriną” od 17 do 19 sierpnia. Te trzy dni obejmują najważniejszą część operacji: bułgarskie uderzenie, zdobycie Floriny, nieudany serbski kontratak pod Banicą i odwrót Serbów na grzbiet nad jeziorem Ostrowo. Dalsze walki, aż do wstrzymania natarcia 27 sierpnia, opisujemy niżej jako ich ciąg dalszy. Austriacka historia oficjalna podaje jako początek ofensywy 18 sierpnia, ale brytyjska historia oficjalna działań w Macedonii, bułgarskie opracowania i serbskie relacje zgodnie wskazują 17 sierpnia. Bułgaria przeszła na kalendarz gregoriański wiosną 1916 roku, więc jej daty z sierpnia nie wymagają przeliczania.

Tło

Od zimy 1915/1916 roku front w Macedonii prawie się nie ruszał. Państwa centralne, po podboju Serbii, zatrzymały się na granicy greckiej, bo Niemcy nie chcieli popchnąć neutralnej Grecji do obozu Ententy. Bułgarzy od początku 1916 roku domagali się zgody na uderzenie, które dałoby im lepszą linię obrony na zachodzie i port w Kawali na wschodzie. Według austriackiej historii oficjalnej szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn zgodził się dopiero wtedy, gdy Ententa wymusiła na Atenach demobilizację armii greckiej i ryzyko przypadkowego starcia z Grekami zmalało. Wcześniej, w maju, Bułgarzy i Niemcy zajęli Fort Rupel nad Strumą bez oporu Greków.

Tymczasem po stronie sprzymierzonych przybywało wojska. Latem do Macedonii przypłynęła odtworzona na Korfu armia serbska, około 120 tysięcy ludzi w trzech armiach, a pod koniec lipca pierwsi Rosjanie. Sarrail chciał, by Serbowie wyprowadzili główne uderzenie na zachód od Wardaru. Ich koncentracja szła jednak powoli po złych górskich drogach. Długi odcinek od jeziora Ostrowo do jeziora Prespa, z Floriną i linią kolejową z Salonik do Bitoli, osłaniały tylko nieliczne oddziały: według serbskich opracowań Dywizja Dunajska serbskiej 3 Armii generała Pavle Jurišicia Šturma i oddział ochotniczy (czetnicki) podpułkownika Vojina Popovicia, zwanego wojewodą Vukiem, liczący około 1500 ludzi.

Bułgarska 1 Armia generała Klimenta Bojadżiewa, z kwaterą w Bitoli, liczyła według bułgarskich opracowań około 117 tysięcy ludzi, ale rozciągała się kordonem na 130–150 kilometrach gór, od Jeziora Ochrydzkiego po pasmo Kożuch. Brakowało jej artylerii górskiej i ciężkiej. Rozkaz natarcia nadszedł według bułgarskich opracowań 14 sierpnia od dowództwa niemieckiej grupy armii feldmarszałka Augusta von Mackensena, któremu podlegał front macedoński. Główne uderzenie miała wykonać wzmocniona 8 Tundżańska Dywizja Piechoty generała majora Todora Mitowa: zająć Florinę, rozbić Serbów na zachód od jeziora Ostrowo i opanować przejście między jeziorem a górami. 3 Bałkańska Dywizja Piechoty miała demonstrować na wschodzie, w górach nad kotliną Meglena, i wiązać stojące tam dywizje serbskiej 2 Armii. Równocześnie na wschodnim skrzydle frontu bułgarska 2 Armia generała Georgiego Todorowa miała wkroczyć do greckiej Macedonii Wschodniej aż po Strumę.

Przebieg

17 sierpnia. W nocy z 16 na 17 sierpnia bułgarskie kolumny przeszły do natarcia. Według bułgarskich opracowań wojska Mitowa wyparły Serbów spod wsi Gorno Kleštino i z kilku kolejnych pozycji, a około 16.30 żołnierze 30 Szejnowskiego Pułku Piechoty weszli do Floriny. Bułgarska 3 Brygada Kawalerii zaskoczyła w jednej z wsi serbską kompanię i niemal ją zniszczyła. Według serbskich opracowań ochotnicy wojewody Vuka, bez artylerii, nie wytrzymali uderzenia wielokrotnie silniejszego przeciwnika i rozproszyli się w górach. Brytyjska historia oficjalna zapisała krótko, że 1 Armia bułgarska szybko posunęła się wzdłuż linii kolejowej z Bitoli do Salonik i zepchnęła serbskie placówki. Na prawym skrzydle osobna brygada pułkownika Iwana Paszinowa zeszła między jeziorami Ochrydzkim i Prespa ku Korczy. Na wschodzie bułgarska 3 Dywizja natarła na stoki pasma Nidże, ale tam serbska Dywizja Szumadijska odparła atak. Bułgarski 19 Jambolski Pułk zdobył kilka wzgórz, lecz po serbskim kontrataku musiał je oddać, tracąc według bułgarskich danych blisko 700 ludzi.

18 sierpnia. Dowódca serbskiej Dywizji Dunajskiej, nie wiedząc, jak silny jest przeciwnik, przeszedł do kontrataku w okolicach Banicy i stacji kolejowej Floriny. Brytyjska historia oficjalna pisze, że część dywizji natknęła się na znacznie liczniejsze siły bułgarskie i została odrzucona. Według serbskich opracowań linia serbska się rozpadła, bułgarski szwadron kawalerii zagarnął całą baterię dział polowych, którą piechota zdołała jeszcze odbić, ale tego dnia Serbowie stracili dziewięć dział. Sarrail, który właśnie dowiedział się o podpisaniu w Bukareszcie konwencji wojskowej z Rumunią, wysłał na zagrożony odcinek serbską Dywizję Wardarską, a według serbskich źródeł także brygadę Dywizji Timockiej i francuską ciężką artylerię.

19 sierpnia. Bułgarzy dotarli do podnóża pasma Malka Nidže i po ciężkich walkach zajęli przełęcz Kirli Derwen. Po południu, jak pisze brytyjska historia oficjalna, Dywizja Dunajska została silnie zaatakowana pod Banicą, a do wieczora następnego dnia cofnęła się na grzbiet na zachód od jeziora Ostrowo. Według bułgarskich opracowań przed frontem 8 Dywizji, w odległości 500–1000 metrów, stanęły teraz na umocnionej linii trzy dywizje serbskie: Drińska, Wardarska i Dunajska. Serbowie dostali rozkaz, by do nadejścia posiłków bronić się do ostatniego człowieka.

Walki nad jeziorem Ostrowo

Po 19 sierpnia bitwa zmieniła charakter. Bułgarzy wciąż atakowali, ale już nie w otwartym terenie, tylko na nagich, skalistych i bezwodnych stokach, w sierpniowym upale. Serbów zaopatrywała linia kolejowa, która dochodziła niemal do pola walki, i stale dostawali nowe działa i świeże oddziały. Bułgarom zaczynało brakować amunicji. 20 sierpnia Sarrail zmienił plan: na prawym skrzydle i nad Wardarem miał się bronić, a uderzyć na lewym, pod Floriną. Włoska 35 Dywizja miała zluzować francuską 57 Dywizję, a ta, razem z rosyjską brygadą, ruszyć na pomoc Serbom. Dowódcę serbskiej 3 Armii, niemal siedemdziesięcioletniego Jurišicia Šturma, który w 1870 roku walczył jeszcze po stronie pruskiej, odwołano.

Najcięższe walki toczyły się od 22 do 25 sierpnia. Bułgarski 12 Pułk zdobył najwyższy punkt na grzbiecie Malka Nidže, a pułki 10 Rodopski i 30 Szejnowski zajęły dwie z trzech linii okopów przy drodze wzdłuż zachodniego brzegu jeziora Ostrowo. Atak na pozycje koło monasteru św. Spirydona 24 sierpnia załamał się jednak w ogniu serbskiej artylerii strzelającej z drugiego brzegu jeziora. Na wschodnim skrzydle Serbowie przeszli do kontrataków. Brytyjski dziennikarz Gordon Gordon-Smith, który towarzyszył armii serbskiej, pisał, że do 21 sierpnia wyparli Bułgarów prawie całkiem z gór Vetrenik i Kukuruz. Bułgarskie opracowania odnotowują, że 22 i 23 sierpnia Dywizja Szumadijska przeprowadziła 18 ataków na wzgórza Kovil i Kukuruz, bez powodzenia, ale wiążąc bułgarską 3 Dywizję. 27 sierpnia, w dniu, w którym Rumunia wypowiedziała wojnę Austro-Węgrom, sztab bułgarskiej armii polowej uznał, że bez nowych przygotowań przełamanie jest niemożliwe, i kazał wstrzymać ataki i okopać się na zdobytej linii.

Straty

Dane o stratach znacznie się różnią. Według bułgarskich opracowań, na które powołuje się amerykański historyk Richard C. Hall, do 25 sierpnia 1 Armia straciła 1079 zabitych i 4399 rannych, razem 5478 ludzi, a Serbowie 657 zabitych, 2555 rannych i 706 zaginionych, czyli 3918 ludzi. Bułgarzy podawali, że do 22 sierpnia sama 8 Dywizja wzięła do niewoli 7 oficerów i około 200 żołnierzy oraz zdobyła 5 dział i 4 karabiny maszynowe. Gordon-Smith, opierając się na danych serbskich, szacował straty bułgarskie na 10–12 tysięcy, a serbskie na około 5 tysięcy ludzi.

Znaczenie

Bułgarzy zajęli Florinę i według własnych obliczeń około 2500 kilometrów kwadratowych, wbijając się na głębokość do 25 kilometrów. Brytyjska historia oficjalna nazywa równoczesne uderzenie na obu skrzydłach frontu „błyskotliwym posunięciem”: na wschodzie 2 Armia, nie napotykając oporu Greków, doszła do Strumy, a na zachodzie Bułgarzy skrócili swój front. Wiadomość o „wielkim zwycięstwie bułgarskim” obiegła Europę i zaniepokoiła Bukareszt. Ofensywa sprzymierzonych, która zgodnie z konwencją z Rumunią miała ruszyć 20 sierpnia, została odłożona o ponad trzy tygodnie.

Celu operacji Bułgarzy jednak nie osiągnęli. Nie zepchnęli Serbów za jezioro Ostrowo ani nie przecięli drogi i kolei do Salonik, nie powstrzymali też Rumunii przed wejściem do wojny. Brytyjska historia oficjalna podkreśla, że morale Serbów okazało się zdrowe i gdy tylko dostali dość piechoty i artylerii, spokojnie odparli dawnego wroga. Bułgarskie opracowania wytykają własnemu dowództwu brak wyraźnego kierunku głównego uderzenia i rozproszenie sił. Nad jeziorem Ostrowo Sarrail zebrał wojska do kontrofensywy. 12 września Serbowie, Francuzi i Rosjanie uderzyli pod Gorniczewem, w połowie września Francuzi odzyskali Florinę, a pod koniec miesiąca Serbowie zdobyli górujący nad całym frontem szczyt Kajmakczałan, otwierając sobie drogę do Bitoli.